کتاب الکترونیکی با ورود تکنولوژی به عرصة زندگی مردم، تغییرات بسیاری در حوزه های مختلف زندگی از جمله صنعت نشر ایجاد شده است. صنعت نشر با ظهور پدیده نشر الکترونیکی و توزیع کتابهای الکترونیکی و دستگاههای کتابخوان (e-book reader) دچار تحولات اساسی شده است. کتاب الکترونیکی (ebook) که در قالب بسته های نرم افزاری مانند پی دی اف ارائه می شود را می توان از دست آوردهای شرکت اپل دانست که با عرضه تبلت به بازار جهانی عملاً باعث گسترش استفاده از کتاب الکترونیکی در سطح جهانی شد. کتابهای الکترونیکی برخلاف کتابهای کاغذی باعث اشغال فضای خانه نمی شوند زیرا در یک تبلت، کامپیوتر شخصی، موبایل و همچنین در یک فلش کارت قرار می گیرند، کتابهای الکترونیکی پاره نمی شوند، خاک نمی گیرند و از همه مهمتر هزینه تولید و نگهداری بسیار ارزانتری در مقایسه با کتابهای کاغذی دارند. استقبال از کتابهای الکترونیکی به حدی بوده است که صادرکنندگان بزرگ کاغذ در جهان دچار مشکلات زیادی شده اند زیرا بسیاری از افراد کتابهای الکترونیکی را به کتابهای کاغذی ترجیح می دهند. البته هنوز به دلایل گوناگون از جمله عدم آشنایی با کتابهای الکترونیک و مزایای آن از کتابهای کاغذی استفاده می شود و از طرفی بعضی افراد علاقه دارند که کتاب را به روش قدیمی و بدون استفاده از وسایل برقی مطالعه کنند. در ادامه نوشته مزایا و معایب کتابهای الکترونیکی و کتابهای کاغذی توضیح داده شده است.
مقایسه کتابهای الکترونیکی با کتابهای کاغذی
مزایای کتابهای الکترونیکی
حجم کم، قابلیت پرینت، قابلیت جست و جو، قابلیت زوم بر هر صفحه، کاهش هزینه های خرید کتاب، حمل و نقل آسان و بدون هزینه، امکان استفاده از لینک به منابع، حمل و نقل آسان هنگام مسافرت، چاپ، ویرایش و به روز رسانی سریع، صرفه جویی در وقت برای يافتن كتاب، کاهش هزینه های چاپ و انتشار کتاب، کاهش زیانهای ناشی از عدم فروش کتاب، عدم نیاز به انبار و کتابخانه برای نگهداری، امکان تهیه چندین نسخه پشتیبان از آنها، امکان های لايت متن يا پاک کردن های لايت، امکان ایجاد پیوند و اتصال با سایر منابع نوشتاری، قیمت کمتر به دلیل حذف هزینههای کاغذ و جوهر، عدم نیاز به بسته بندی برای جابجایی، عدم نیاز به توزیع پستی به مناطق مختلف جغرافیایی، قابليت علامت گذاری، یادداشت و حذف دوباره آنها، امکان چاپ کاغذی در هر زمان با جدیدترین فناوریهای چاپ، قابلیت اضافه کردن متن، صدا، موزیک و امکانات مالتی مدیا، قابلیت ایجاد لوگو و پس زمینه، برای جلوگیری از کپی رایت، امکان استفاده از hyperlink برای ارجاع به صفحه های دیگر، استفاده از موتورهای تبدیل متن به صوت، پرداخت هزینه کتاب به صورت اینترنتی بدون مراجعه حضوری، عدم تغییر در کیفیت و ظاهر با گذشت زمان، اعمال تغييرات در رنگ، حاشيه، اندازه و فونت متون، مطابق با سليقه شخصی، دسترسی سريع به نسخه های كتاب مرجع، لغت نامه ها، صرفه جویی در مصرف کاغذ، جلوگیری از قطع بیشتر درختان و آسیب کمتر به محیط زیست، امکانات مناسب برای نابینایان مانند نمايشگرهاي بريل و نرم افزارهاي تبديل متن به صدا، قابل استفاده برای افراد با ضعف بینایی به دلیل امکاناتی مانند تغییر سایز کلمات، تغییر فاصله بین سطرها و همچنین قابلیت زوم (بزرگنمایی) صفحه نمایش به میزان دلخواه
معایب کتابهای الکترونیکی
نیاز به منبع انرژی الکتریکی و رایانه برای استفاده از کتابهای الکترونیکی
عدم دسترسی به کامپیوتر، اینترنت و خط تلفن در مناطق دورافتاده و روستایی
لزوم مطالعه کتاب های الکترونیک فقط با استفاده از لوازم الکترونیکی خاص (کامپیوتر شخصی، تبلت، موبایل، لب تاپ)
عدم دسترسی به کتابهای الکترونیک در صورت اتفاقات غیرمنتظره مانند قطعی برق و خرابی کامپیوتر
عوارض جانبی مانند خستگی و خارش یا سوزش چشم، خستگی ذهنی و اختلالات خواب به علت نگاه کردن به صفحه نمایش الکترونیکی برای مدت طولانی
مزایای کتابهای کاغذی
یادگیری بهتر
احساس آرامش
مفید برای افراد کم خواب
خستگی و آسیب جسمی کمتر
برای تقویت حافظه و تمرکز مفیدتر است.
عدم نیاز به یارانه و شارژ و وسایل جانبی برای مطالعه کتاب های چاپی
بدون عوارض نگاه کردن به یک صفحه الکترونیکی مانند خستگی و آسیب چشم، خستگی ذهنی و اختلالات خواب
معایب کتابهای کاغذی
اشغال فضای زیاد، سنگینی کتابهای چاپی، پودر شدن کاغذ به علت گرما، پوسیدگی کاغذ و جلد کتابها، آسیب به مرور زمان و نیاز به ترمیم، پرهزینه بودن اسیدزدایی کتاب، تخریب به دلیل استفاده زیاد از کتاب، تخریب به علت گرد و غبار لا به لای کتاب، هزینه زیاد و زمانبر بودن چاپ و انتشار کتاب، لزوم غبارروبی و ضدعفونی کردن دائمی کتاب، خشک شدن صفحات کتاب به علت سرمای زیاد، اسیدی شدن کتاب با گذشت زمان و تحت تأثیر نور، احتیاج به مرمت آثار نفیس و نگرانی بابت آسیب به اثر، اسیدی شدن کتابها به دلیل استفاده از کاغذهای نامرغوب، دشواری جابجایی تعداد زیادی کتاب از مکانی به مکان دیگر، پرداخت هزینه و خرید دوباره برای داشتن نسخه های جدید از یک کتاب، امکان کثیف، پاره، خیس، سوخته و پوسیده شدن و یا کاملاً از بین رفتن، عدم امکان استفاده از hyperlink برای ارجاع به صفحه های دیگر، تخریب توسط موجود زنده مثل حشرات مرده در لا به لای صفحه های کتاب، تخریب کتاب به علت زلزله، سیل، رطوبت، نور و در بعضی موارد موریانه و موش، لزوم برنامه ثابت برای سمپاشی و رفع آلودگی کتابها در همه کتابخانه ها، عرق کردن و پوسیده شدن صفحات به علت گرما در کتابهای با کاغذ گلاسه، احتیاج به الیاف و آهار خوب برای قابلیت ماندگاری بالا در تهیه ورق های کتاب، تخریب الیاف سلولزی و طبیعی کتاب به دلیل نور خورشید و کلیه مواد موجود در هوا، خورده و اسیدی شدن کاغذ با گذشت زمان به دلیل استفاده از چسب در عطف کتابها، رشد و نمو قارچ و کپک در محیط مرطوب به دلیل استفاده از چسب در عطف کتابها، لزوم بررسی مداوم، شناسایی و گزارش آثار در حال آسیب و یا عوامل مصر برای آثار در کتابخانه ها، احتیاج به نهایت دقت و توجه، تجهیزات آزمایشگاهی، کار تخصصی، دانش و تجربه برای ترمیم کتابهای قدیمی و به ویژه نسخه های خطی آسیب دیده
با توجه به آنچه گفته شد کتابهای کاغذی و الکترونیکی هر کدام مزایا و معایبی دارند و نمیتوان به طور صد درصد یکی را از دیگری بهتر دانست؛ به عنوان مثال برتری هر کدام بستگی به شرایط زمانی و مکانی مطالعه و سلیقه فردی دارد. کتابهای کاغذی و الکترونیکی را نمی توان رقیب یکدیگر حساب کرد، بلکه باید مکمل یکدیگر دانست. هر کدام در شرایط خاصی بر دیگری برتری دارند، برای دانش آموزی که مجبور است هر روز تعداد زیادی کتاب درسی سنگین را در کیفش به مدرسه حمل کند یا افرادی که در آپارتمانهای کوچک زندگی می کنند و جایی برای نگهداری کتاب نمی توانند داشته باشند کتاب الکترونیکی بهترین انتخاب است و برای اشخاصی که به نور مانیتور کامپیوتر حساسیت دارند، کتاب کاغذی می تواند بهترین گزینه باشد.
