وظیفه امروز ما

وظیفه امروز ما

واکاوی علل افت انگیزه علمی دانشجویان

نویسنده: آقای امیرحسین زین‌العابدین
دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته علوم قضائی دانشگاه علوم قضائی و خدمات اداری

اسلام، دینی است که تضمین‌کننده سعادت دنیا و آخرت انسان است؛ به این معنا که هرگاه در جامعه ای، آموزه های الهی به درستی و به تمامی اجرا شود، آن جامعه سرشار از آرامش و آسایش، سرزندگی و نشاط، رشد و تعالی و شکوفایی بی کران استعداد‌های انسانی خواهد شد.

در منظومه فکری اسلام، مسئله «علم و دانش» جایگاه بلندی دارد. اهمیت این موضوع به اندازه ای است که در روز قیامت، مرکّب عالمان بر خون شهیدان برتری می یابد (من لایحضره الفقیه، ج4، ص398) و نیز گفته شده است عالِمی که مردم از دانش او بهره مند شوند بر هفتاد هزار عابد برتری دارد (کافی، کتاب فضل العلم، باب صفه العلم و فضله و فضل العلما)    

اهمیت علم و دانش در آرمانِ انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی، دارای اهداف و آرمان های پرشکوهی است که ریشه در تجربهِ تاریخیِ انسانِ معاصرِ ایرانی دارد؛ انسانی که علیرغم تجربه پرافتخار تاریخی و تمدنی، در چند سده اخیر طعم تلخ تحقیر، اشغال سرزمین، تجاوز و استعمار اجنبی، وابستگی و عقب ماندگی را با تمام وجود چشیده است. در میان آرمان های بنیادین انقلاب اسلامی، مسئله پیشرفت علمی و نقش آن در پیشرفت کشور جایگاه ممتازی دارد؛ این اهمیت در بیانات امامین انقلاب به روشنی آشکار است. حضرت امام خمینی(ره)، درباره شان و جایگاه دانشگاه سخنان ارزشمندی دارند که می توان به این دو جمله اشاره کرد: «از دانشگاه باید سرنوشت یک ملت تعیین بشود» و «دانشگاه مبدأ همۀ تحولات است» (صحیفه امام؛ مجموعه آثار امام خمینی رحمت الله علیه)

مقام معظم رهبری نیز درباره نقش دانشگاه در پیشرفت کشور می فرمایند:«دانشگاه مهمترین زیرساخت پیشرفت و توسعه‌ی کشور است چون دانشگاه نیروی انسانی را تربیت می کند که مهمترین سرمایه‌ی کشور نیروی انسانی است» (بیانات 1387/09/24). ایشان، عزت یک ملت را در گرو  تقویت دانشگاه می دانند: «دانشگاه، موتور پیشرفت کشور است؛ در این هیچ تردیدی نیست، اگر یک ملتی عزت می خواهد، اگر استقلال می خواهد، اگر اقتدار می خواهد، اگر ثروت می خواهد، باید دانشگاه خود را تقویت کند» (بیانات 1389/06/14). دشمنان انقلاب اسلامی نیز اهمیت موضوع را به خوبی متوجه شده اند و به دنبال «علم زدایی» و «دین زدایی» از دانشگاه ها هستند (بیانات 1390/02/06). حضرت آیت الله خامنه‌ای از دانشگاه انتظار دارند تا محل جوشش دو جریان حیاتی باشند: «اول، جریان علم و تحقیق؛ دوم، جریان آرمان‌گرایی و آرمان‌خواهی و هدفگذاری های سیاسی و اجتماعی» (بیانات 1387/09/24). ایشان همواره یکی از توصیه های محوری خود به دانشجویان را جدیتِ در درس مطرح کرده اند: «حقيقتاً درس بخوانيد. حقيقتاً بايد در محيط هاى دانشجوئى، جستجوى دانش باشد. آدم مى بيند در بعضى از محيط‌هاى دانشجویى، دانشجو به معناى واقعى، دانش جو نيست؛ يعنى در جستوجوى دانش نيست» (بیانات 1386/02/25). این اهتمام به مسئله پیشرفت علمی در قانون اساسی و اسناد بالا دستی کشور نیز انعکاس یافته است؛ اصل سوم قانون اساسی، دولت جمهوری اسلامی را موظف کرده است تا تمام امکانات خود را برای «تقویت روح بررسی و تتبع و ابتکار در تمام زمینه‌های علمی» و «بالا بردن سطح آگاهی‌های عمومی در همه زمینه‌ها» به کار گیرد. همچنین در بخش هایی از«سیاست های کلی علم و فناوری» موضوعات پر اهمیتی همچون «تولید علم و توسعه نوآوری و نظریه پردازی» و «ارتقاء جایگاه جهانی کشور در علم و فناوری و تبدیل ایران به قطب علمی و فناوری جهان اسلام» بازتاب یافته است.

پیشرفت علم و دانش در نظام جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی ایران، با وجودِ موانع فراوان درونی و بیرونی در مسیر خود، توانسته است کارنامه ای درخشان در عرصه پیشرفت علمی به ثبت برساند؛ به گونه ای که  کشور  توانسته است به رتبه ۱۶ تولید علم در جهان دست پیدا کند.

به همت جوانان پرتلاش و نخبگان با ایمان ایرانی و با حمایت های مادی و معنوی مسئولین کشور، جایگاه علمی ایران بین سال های 1996 تا 2020 پیشرفت چشمگیری داشته است؛ آمار ایران در این سال ها بدین گونه بهبود و جهش داشته است:  علم نانو از ۵۶ به ۱۶، هوافضا از ۴۵ به ۱۱، فیزیک از ۵۶ به ۱۴، ریاضی از ۴۸ به ۱۲، داروسازی از ۴۸ به ۸، بیوشیمی و زیست مولکولی از 53 به 16 (ر.ک به کتاب صعود چهل ساله، نشر معارف).

افزون بر رشد کمّی تولید علم در کشور - از جمله افزایش 50 برابری انتشارات علمی در فاصله سال های 1997 تا 2017 به گزارش پایگاه سایمگو - کیفیت بخشیِ مقالات و تولیدات علمی نیز محقق شده است به گونه ای که به گزارش پایگاه اطلاعات علمی لاریوِيت‌ آنالیتیک در سال ۲۰۰۷ سهم ایران از  مقالات برتر جهان ۵۶ مقاله بوده است در حالی که در سال ۲۰۱۹ این عدد به ۴۷۳ رسیده است؛ همچنین رشد شاخص‌هایی همچون شاخص H و Hot Papers  بیانگر ارتقای کیفیت پژوهش‌ها و تولیدات علمی کشور است (ر.ک به کتاب صعود چهل‌ساله ۲، اندیشکده راهبردی سعداء).

تذکر اخیر رهبر انقلاب و تحلیل دلایل کاهش انگیزه دانشجویان برای علم آموزی

رهبر معظم انقلاب در تازه ترین دیدار خود با دانش آموزان و دانشجویان در 12 آبان 1404، ضمن اشاره به پیشرفت علمی چشمگیر کشور در سال های گذشته، بر ضرورت استمرار این شتاب تاکید فرمودند؛ ایشان هشدار دادند: «چند سال قبل از این، حرکت و پیشرفت ما از لحاظ علمی خیلی خوب بود، [حالا] مقداری اُفت کرده. من میخواهم به مسئولین دانشگاه‌های کشور و محقّقین کشور و دانشجویان کشور بگویم که نگذارید پیشرفت علمی اُفت کند؛ آن سرعت پیشرفت برای ما لازم است»

این نگرانی و تذکر رهبر معظم انقلاب نسبت به آینده علم و فناوری در ایران، مبتنی بر واقعیت های میدانی و آمار های رسمی است، به گونه ای که وزیر علوم به تازگی در خصوص از دست دادن جایگاه علمی کشور در جهان گفت: «این یک نگرانی درستی است وزارت علوم هم به این موضوع توجه دارد. این اتفاق از سال ۲۰۲۱ شروع شده است که در واقع جایگاه علمی کشور در این سال رتبه ۱۴ در جهان بود که متاسفانه با تغییر جایگاه این عدد به ۱۷ رسیده است» (1404/02/28). یکی از چالش های مربوط به این موضوع، «کاهش انگیزه و اشتیاق دانشجویان نسبت به علم آموزی و رشد تحصیلی» است. مسئله ای که خیلی از دانشگاه های کشور از جمله دانشگاه علوم قضایی را به خود درگیر کرده است. در ادامه، عوامل موثر بر این وضعیت در سه محور اصلی بیان می شود:

محور اول: عوامل فردی (درونی)

1. عدم شناخت کافی از جایگاه علم و دانش در اسلام 2. عدم شناخت کافی از جایگاه  علم و دانش در آرمانِ انقلاب اسلامی 3. عدم شناخت کافی از تاثیر جایگاه علم در پیشرفت کشور 4. ضعف انگیزه های آرمان گرایانه و تحول خواهانه  5. ابهام در کاربردی بودن دروس 6. عادت های غلط سبک زندگی (مانند اعتیاد به گوشی و فضای مجازی، خواب نامنظم، درس خواندن دقیقه نودی، فعالیت بدنی کم و...) 7. مشکلات روانی-شناختی (مانند اهمال کاری و تنبلی، ترس از شروع، ترس از شکست، کمال گرایی افراطی، عدم تمرکز، بی علاقگی به رشته و...) 8. کم بودن مهارت های مطالعه موثر، خلاصه نویسی، برنامه ریزی، مرور، تندخوانی و... 9. عدم شناخت به تاثیر دانشجو در آینده کشور 10. روزمرگی و...

محور دوم: عوامل مربوط به دانشگاه

1. شیوه تدریس خشک و غیر جذاب برخی اساتید 2. وجود اساتید کم سواد، کم انگیزه یا فاقد دغدغه های انقلابی 3. نبود سیستم های تشویق، حمایت و پاداش 4. حاکمیت سیاست های نمره محور 5. ضعف در امکانات رفاهی و زیر ساختی (مانند نبود خوابگاه مناسب، تغذیه مناسب، سالن های مطالعه مناسب، امکانات ورزشی و محیط نشاط آور) 6. برنامه درسی طولانی و خسته کننده و...

محور سوم: عوامل مربوط به مدیریت کلان کشور

1. بیکاری برخی از فارغ التحصیلان 2. کمبود بودجه های آموزشی و پژوهشی 3. پیوند ضعیف دانشگاه با نهاد های پژوهشی و صنعت 4. فاصله زیاد محتوا با نیاز های جامعه 5. نبود فضای رقابتی علمی و مثبت 6. درآمد پایین مشاغل مربوط به برخی از رشته های دانشگاهی 7. جنگ رسانه ای دشمن برای تضعیف اعتماد به آینده کشور 8. مدرک گرایی بجای تخصص گرایی

وظیفه ما

هیچ تردیدی نیست که در مسیر حرکت برای تحقق هر هدفی، موانع درونی و بیرونی فراوانی وجود دارد؛ مشکلات و سختی هایی که باید با ایمان و صبر و استقامت با آنها مواجه شد تا به سر منزل مقصود رسید؛ رهبر معظم انقلاب در این باره می فرمایند: «راه خدا، راه تلاش در راه خدا، راه اقامه‌ی حق و عدل، راه رسیدن به تمدّن اسلامی و نظام حقیقی اسلامی و جامعه‌ی اسلامی راه دشواری است؛ راهی است که پیغمبران در این راه با زحمت حرکت کردند و پیش رفتند» (1396/08/18).

بنابرین، راه جدیت در مسیر تحصیلی و تبدیل شدن به فردی با ایمان، عالِم و متخصص در مسائل حقوقی و قضایی نیز سختی های مخصوص به خود را دارد؛ اما نکته مهم این است که هرگز نباید ناامید شد. دانشجو علوم قضایی باید با توکل به خداوند دانا و توانا، با تمام توان و ظرفیت، به مبارزه و جهاد با نفس خود بپردازد تا موانع درونی و فردی را برطرف سازد و به تعبیر رهبری باید دندان خیلی از خوشی ها را کشید. در این مسیر باید با تنبلی و اهمال مبارزه کرد، از روزمرگی فاصله گرفت، آرمان های اسلام و انقلاب را بار دیگر در قلوب خود تقویت کرد و با انگیزه در راه پیشرفت علمی کوشید. از طرف دیگر نباید نسبت به مشکلات محیط دانشگاه بی تفاوت شد؛ باید با دغدغه مندی ناشی از تحقق رشد و تعالی در محیط دانشجویی و نه راحت طلبی و رفاه طلبی، به مطالبه گری و حل مسائل اهتمام داشت؛ این کار یکی از مهم ترین وظایف تشکل ها و گروه های دانشجویی است که باید به وسیله پیگیری و تعامل نیکو با مسئولین دانشگاه انجام گیرد. امید است ما دانشجویان، با تقویت روحیه آرمان گرایانه و تحول خواهانه خود، زمینه صعود کشور عزیزمان به رفیع ترین قلّه های پیشرفت و تعالی را فراهم کرده و تصویری از ایران قوی و مقتدر، برای جهانیان ترسیم کنیم.