اگر معلم پایه ششم یا والد یک پسر ۱۱ تا ۱۲ ساله باشید، احتمالاً با جملاتی مثل «حواسش پرت است»، «یکجا بند نمیشود» یا «درسش را بلد است اما تمرکز ندارد» بارها روبهرو شدهاید. این توصیفها اغلب ما را به واژهای آشنا اما نگرانکننده میرساند: بیشفعالی. اما بیشفعالی دقیقاً چیست و چرا در این سن و بهویژه در پسران بیشتر دیده میشود؟
بیشفعالی چیست و چه نشانههایی دارد؟
بیشفعالی یا اختلال کمتوجهی–بیشفعالی (ADHD) یک اختلال رشدی–عصبی است که خود را با سه ویژگی اصلی نشان میدهد: کمتوجهی، فعالیت حرکتی بیش از حد و رفتارهای تکانشی.
در پسران ۱۱ تا ۱۲ ساله، این نشانهها معمولاً به شکل ناتمام گذاشتن تکالیف، فراموشی مداوم، صحبت کردن بدون اجازه، بیقراری در کلاس، جا ماندن از برنامه درسی و گاهی افت تحصیلی دیده میشود.
نکته مهم اینجاست که هر کودک پرجنبوجوشی بیشفعال نیست. تفاوت بیشفعالی با شیطنت معمول در تداوم، شدت و تأثیر آن بر یادگیری و روابط اجتماعی است.
چرا بیشفعالی در این سن و در پسران شایعتر است؟
پژوهشهای معتبر نشان میدهد که عوامل متعددی در بروز بیشفعالی نقش دارند؛ از جمله ژنتیک، تفاوتهای ساختاری در مغز، سبک فرزندپروری، تغذیه، کمتحرکی یا برعکس، قرار گرفتن بیش از حد در معرض بازیهای دیجیتال و فضای مجازی.
در پسران، این اختلال معمولاً با علائم حرکتی و رفتاری آشکارتری همراه است؛ به همین دلیل زودتر دیده میشود. در سن ۱۱ تا ۱۲ سالگی نیز با افزایش حجم دروس، انتظارات تحصیلی بالاتر و فشارهای اجتماعی، علائم بیشفعالی بیشتر خود را نشان میدهد.
چگونه باید با بیشفعالی برخورد کرد؟
مهمترین اصل در مواجهه با بیشفعالی، درک و پذیرش است. برچسب زدن، مقایسه با دیگران یا تنبیه مداوم نهتنها کمکی نمیکند، بلکه عزتنفس کودک را تضعیف میکند.
برای والدین:
ایجاد برنامه روزانه منظم و قابل پیشبینی
تقسیم تکالیف به بخشهای کوچک
تشویق رفتارهای مثبت بهجای تمرکز بر خطاها
محدود کردن زمان استفاده از موبایل و بازیهای دیجیتال
برای معلمان:
استفاده از روشهای تدریس فعال و متنوع
دادن فرصت حرکت کنترلشده در کلاس
نشاندن دانشآموز در جایی با محرک کمتر
همکاری مستمر با والدین و مشاور مدرسه
همکاری خانه و مدرسه، کلید موفقیت این کودکان است.
چه پرسشهایی در ذهن والدین و معلمان شکل میگیرد؟
آیا این رفتارها نشانه بیشفعالی است یا فقط ویژگی شخصیتی کودک؟
آیا بیشفعالی با بزرگتر شدن از بین میرود؟
برخورد اشتباه ما چه پیامدهایی برای آینده تحصیلی و روانی کودک دارد؟
چگونه میتوان بدون فشار، به کودک کمک کرد؟
نقش مدرسه در شکوفایی تواناییهای این دانشآموزان چیست؟
سخن پایانی
بیشفعالی یک ضعف یا ناتوانی نیست؛ بلکه تفاوتی در شیوه یادگیری و پردازش اطلاعات است. بسیاری از کودکان بیشفعال، خلاق، باهوش و پرانرژیاند؛ اگر درست دیده و هدایت شوند. آگاهی والدین و معلمان میتواند این چالش را به فرصتی برای رشد تبدیل کند.
