زنگ ورزش، بهویژه زمانی که به بازی محبوبی مثل فوتبال اختصاص دارد، برای بسیاری از پسران پایه ششم هیجانانگیزترین بخش روز مدرسه است. اما همین فضا گاهی به صحنهای از خشم، گریه، قهر، دعوا یا بیاحترامی پس از باخت تبدیل میشود. کنترل هیجان و قبول شکست، مهارتی رشدی است که اگر بهدرستی دیده و هدایت نشود، میتواند بر روابط اجتماعی و حتی نگرش کودک به خود و مدرسه اثر بگذارد.
هیجان و نپذیرفتن شکست چیست؟
هیجان، واکنش طبیعی ذهن و بدن به موقعیتهای مهم است. در بازی فوتبال، برد و باخت برای کودک معنای عمیقی دارد؛ گویی ارزشمندی او به نتیجه بازی گره خورده است. ناتوانی در پذیرش شکست زمانی رخ میدهد که کودک نتواند احساساتی مثل خشم، ناامیدی یا شرمندگی را تنظیم کند و آنها را به رفتارهای تکانشی تبدیل میکند؛ از پرخاشگری گرفته تا ترک زمین بازی.
چرا این اتفاق میافتد؟
در سن ۱۱ تا ۱۲ سالگی، مغز هیجانی کودک فعالتر از بخش منطقی است. مهارتهای خودتنظیمی هنوز در حال شکلگیریاند و تجربه شکست، بهخصوص در جمع همسالان، فشار روانی بالایی ایجاد میکند. از سوی دیگر، برخی کودکان شکست را تهدیدی برای جایگاه اجتماعی خود میبینند، نه فرصتی برای یادگیری.
چرا در پسران شایعتر است؟
پسران معمولاً از کودکی تشویق میشوند که «قوی»، «برنده» و «رقابتجو» باشند. ابراز هیجانهایی مثل ناراحتی یا ترس کمتر پذیرفته میشود، اما خشم مجاز تلقی میگردد. فوتبال نیز بهعنوان یک بازی پرهیجان و رقابتی، این الگوها را تشدید میکند. بنابراین، بروز هیجانهای کنترلنشده در پسران بیشتر به چشم میآید.
نقش مدرسه و خانواده
واکنش بزرگسالان تعیینکننده است. خانوادهای که شکست را با سرزنش، مقایسه یا شوخی تحقیرآمیز همراه میکند، ناخواسته تحمل ناکامی را کاهش میدهد. در مدرسه نیز اگر فقط بر نتیجه بازی تأکید شود و نه بر تلاش، همکاری و رعایت قانون، هیجانهای منفی تشدید میشوند.
چگونه در زنگ ورزش با هیجانات مواجه شویم؟
معلم ورزش میتواند قبل از شروع بازی، درباره برد و باخت صحبت کند و قوانین رفتاری را شفاف بگوید؛ مثلاً «عصبانیت طبیعی است، اما آسیب زدن به دیگران نه». در حین بازی، توقفهای کوتاه برای آرامسازی، تغییر نقشها و تشویق رفتارهای جوانمردانه بسیار مؤثر است.
راهکارهای عملی برای والدین
در خانه، درباره بازی و احساسات بعد از آن گفتوگو کنید، نه فقط نتیجه. به کودک کمک کنید احساسش را نام ببرد: «بهنظر میاد خیلی ناراحت شدی چون باختید». الگوی خوبی از پذیرش شکست باشید و از تجربههای شخصی خود بگویید.
پیشنهادهایی برای معلمان ورزش
تأکید بر بازی گروهی بهجای ستارهمحوری
تشویق تیم بازنده بهخاطر تلاش
استفاده از بازیهای بدون حذف
گفتوگوی کوتاه پایانی درباره احساسات بعد از بازی
اهمیت همکاری والدین و معلمان
پیامهای متناقض کودک را سردرگم میکند. وقتی خانه و مدرسه هر دو شکست را بخشی از یادگیری بدانند، کودک احساس امنیت میکند و بهتر میآموزد.
نقش مشاور و متخصص
اگر واکنشها شدید، مداوم و همراه با مشکلات دیگر باشد، مشاور مدرسه یا متخصص کودک میتواند راهنمایی مؤثری ارائه دهد؛ بدون برچسبزنی و با نگاه حمایتی.
آیا با افزایش سن از بین میرود؟
در بسیاری موارد، با آموزش درست و تجربههای سالم، این رفتارها کاهش مییابد. اما نادیده گرفتن یا برخورد نادرست میتواند به پرخاشگری پایدار یا افت عزتنفس منجر شود.
چگونه بدون برچسب زدن کمک کنیم؟
بهجای گفتن «تو عصبی هستی»، روی رفتار تمرکز کنیم: «امروز وقتی باختید، عصبانی شدی و داد زدی». این تفاوت کوچک، راه رشد را باز میکند.
نتیجهگیری
زنگ ورزش فقط میدان رقابت نیست؛ کلاس زندگی است. اگر به کودکان بیاموزیم که شکست پایان راه نیست، بلکه فرصتی برای یادگیری و قویتر شدن است، نهتنها بازی سالمتری خواهیم داشت، بلکه انسانهای سالمتری تربیت میکنیم.
