به قلم: مهندس هادی زرقانی – مدیرعامل گروه ساختمانی زرقانی
چکیده
هماهنگی در نمای شهری از چالشهای اصلی معماری معاصر ایران است. اغلب محلههای شهری به دلیل نبود ضوابط مشخص و کنترل کیفی در طراحی نما، دچار آشفتگی بصری و ناهماهنگی در هویت شهری شدهاند. این مقاله با رویکردی فنی و اجرایی، به بررسی امکان ایجاد وحدت در نماهای شهری از طریق استفاده از مصالح و رنگهای یکسان اما با طراحی متنوع و خلاقانه میپردازد. در این راستا، مبانی نظری هماهنگی بصری، استانداردهای طراحی، آییننامههای اجرایی و نمونههای موفق داخلی و خارجی مورد تحلیل قرار گرفته و راهکارهای اجرایی برای شهرداریها، مهندسان مشاور و طراحان ارائه میشود. این پژوهش بر اساس اصول مهندسی ارزش، تعامل بین زیباییشناسی و اقتصاد ساخت را نیز مد نظر قرار داده و در پایان، پیشنهادهایی برای بهروزرسانی آییننامههای طراحی نما در کشور مطرح میکند.
۱. مقدمه
نمای ساختمان، چهرهی کالبدی و فرهنگی یک شهر است. از گذشته تا امروز، نما همواره در شکلدهی به هویت بصری شهرها نقش داشته و یکی از مؤلفههای اصلی قضاوت شهروندان و گردشگران نسبت به کیفیت محیط زندگی محسوب میشود. با رشد سریع شهرنشینی در دهههای اخیر و افزایش تقاضای ساختوساز در کشور، توجه به طراحی نما غالباً به سلیقهی فردی مالکان و پیمانکاران واگذار شده است. این مسئله موجب شده که در بسیاری از مناطق شهری، شاهد تضاد رنگ، ناهمگونی مصالح و گسست هویتی در نماهای مجاور باشیم.
از سوی دیگر، اجرای سیاستهای یکسانسازی نماها نیز در مواردی به ایجاد یکنواختی و از بین رفتن پویایی بصری منجر شده است. بنابراین، چالش اصلی امروز طراحان شهری و معماران، دستیابی به تعادل میان هماهنگی و تنوع است؛ یعنی بتوان با مصالح و رنگهای یکسان، طراحیهای متنوع و جذاب ارائه کرد که هم حس تعلق شهروندان را تقویت کند و هم وحدت بصری را حفظ نماید.
۲. ضرورت هماهنگی در نمای شهری
هماهنگی در طراحی نما، فراتر از جنبهی زیباییشناسی، یک الزام اجتماعی و اقتصادی است. شهرهایی که از هماهنگی کالبدی برخوردارند، جذابترند، ارزش اقتصادی املاک در آنها بالاتر است و احساس امنیت و آرامش بیشتری در شهروندان ایجاد میشود.
در ایران، بهویژه در کلانشهرهایی چون تهران، مشهد، شیراز و اصفهان، فقدان ضوابط یکپارچه طراحی نما، موجب ایجاد تناقضهای شدید در فرم و رنگ ساختمانها شده است. نتیجه آن است که شهرها از هویت بصری منسجم برخوردار نیستند و سیمای آنها دائماً در حال تغییر و اغتشاش است.
در حالی که در کشورهای پیشرفته، هماهنگی در نما از طریق ضوابط محلی طراحی (Local Design Codes) و کنترل شهری توسط معماران منطقهای برقرار میشود، در ایران بیشتر تصمیمگیریها بر عهدهی مالک یا پیمانکار است.
۳. مبانی نظری هماهنگی و تنوع در نما
هماهنگی بصری حاصل تکرار منظم، تناسب ابعاد، هماهنگی رنگ و ریتم در عناصر نماست. با این حال، تنوع برای جلوگیری از یکنواختی ضروری است. بنابراین، بهترین راهکار در طراحی محلهها، استفاده از مصالح و رنگهای همخانواده و محدود، در کنار آزادی در فرم، بازشوها و بافت است.
از منظر روانشناسی محیطی، انسانها از دیدن محیطهای منظم اما پویا لذت میبرند. هماهنگی کامل بدون تنوع، احساس کسالت ایجاد میکند و در مقابل، تنوع بیش از حد باعث اضطراب و عدم تمرکز میشود. پس هدف، دستیابی به هماهنگی در تنوع است.
۴. بررسی تطبیقی کشورها
۴.۱ آلمان
در شهرهایی مانند هامبورگ و فرایبورگ، آییننامههای محلی تعیین میکنند که مصالح مورد استفاده در هر محله از یک خانوادهی رنگی و بافتی باشند (مانند آجر قرمز یا سنگ روشن)، اما معماران مجازند فرم پنجرهها، سایهبانها و جزئیات معماری را آزادانه طراحی کنند.
نتیجه، شهرهایی است که در عین تنوع، نظم و وحدت دارند. هزینهی کنترل نیز توسط شهرداری از محل عوارض ساخت تأمین میشود.
۴.۲ فرانسه
در پاریس، نماها تحت نظارت دقیق شهرداری هستند. مصالح غالب سنگ آهک و سیمان سفید است، اما هر معمار میتواند با فرم بالکن، قاببندی پنجره و حجمسازی متفاوت، طراحی خاص خود را ارائه دهد. این سیاست موجب شده نمای شهر از قرن نوزدهم تاکنون هماهنگ و در عین حال پویا باقی بماند.
۴.۳ ژاپن
در ژاپن، ضوابط طراحی شهری در سطح ناحیه تعریف میشود. برای هر منطقه «پالت رنگی» و «نوع مصالح مجاز» مشخص میگردد. با این حال، معماران از فناوریهای نوین مانند نمای شیشهای یا کامپوزیت با طرحهای مینیمال استفاده میکنند تا تنوع ایجاد شود.
۵. وضعیت ایران
در ایران، ضوابط طراحی نما بهصورت محدود در مقررات ملی ساختمان، مبحث ۴ (الزامات معماری) و برخی مصوبات شورای عالی معماری و شهرسازی آمده است. با این حال، این مقررات کلیاند و به جزئیات رنگ و جنس مصالح در هر منطقه ورود نکردهاند.
در کلانشهرها، آییننامههای طراحی نما توسط شهرداریها تدوین شده ولی ضمانت اجرایی کافی ندارند. بسیاری از مالکین برای جلب توجه خریداران، از ترکیبهای رنگی و متریال متنوع استفاده میکنند که در نهایت به آشفتگی محله منجر میشود.
۶. اصول فنی هماهنگی در نما
۱. پالت رنگی محدود: هر محله باید دارای طیف رنگی مشخص (مثلاً کرم تا قهوهای روشن) باشد تا هماهنگی کلی حفظ گردد.
۲. وحدت در مصالح: استفاده از مصالح غالب (مثل سنگ تراورتن یا آجر نسوز) بهصورت الزام محلی.
۳. آزادی در ترکیب هندسی: طراح میتواند با تغییر چینش یا الگوی بافت، تنوع ایجاد کند.
۴. خط آسمان مشترک: ارتفاع و تناسب طبقات باید با الگوی منطقه هماهنگ باشد.
5. کنترل جزئیات نما: قاب پنجره، جانپناه، و بازشوها باید در تناسب بصری قرار گیرند.
۷. اجرای طرحهای نمونه در ایران
۷.۱ محله قیطریه – تهران
در پروژههای نوسازی قیطریه، استفاده از سنگهای روشن با الگوهای متنوع تراشخورده موجب ایجاد هماهنگی در رنگ و تفاوت در فرم شده است.
۷.۲ بافت تاریخی یزد
در یزد، استفاده از خشت و کاهگل سنتی بهعنوان مصالح الزامآور باعث حفظ هویت شهری شده است. طراحان با تغییر در عمق طاقنماها و هندسهی قابها، تنوع ایجاد میکنند.
۷.۳ کیش و قشم
در نواحی جنوبی، رنگ سفید و مصالح مقاوم در برابر رطوبت مانند سیمان صیقلی یا کامپوزیت استفاده میشود. هماهنگی رنگ در کنار تفاوت فرمها، جلوهای مدرن ایجاد کرده است.
۸. چالشهای اجرایی
نبود آییننامههای محلی دقیق برای هر محله
ناهماهنگی میان مالک، طراح و شهرداری
استفاده از مصالح بیکیفیت و غیر بومی
ضعف در نظارت نهایی بر اجرای طرح مصوب
دخالت سلیقهای مالکان در تغییر نما بعد از تأیید نقشه
۹. نقش مهندسی ارزش در کنترل هزینه و کیفیت
مهندسی ارزش با هدف کاهش هزینه بدون افت کیفیت، ابزار مؤثری در طراحی نماست. انتخاب مصالح مشابه و رنگهای محدود، هزینه خرید و اجرا را کاهش میدهد و در عین حال باعث نظم بصری میشود. در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، مشاوران مهندسی ارزش بخشی از تیم طراحی شهریاند.
۱۰. راهکارهای اجرایی برای ایران
۱. ایجاد دفاتر کنترل طراحی نما در شهرداریها با حضور معماران خبره
۲. تدوین آییننامهی «هماهنگی رنگ و مصالح در محلات» متناسب با اقلیم
۳. الزام طراحی سهبعدی نما پیش از صدور پروانه
۴. استفاده از سیستم امتیازدهی نما (مشابه LEED) برای پروژههای برتر
۵. آموزش عمومی شهروندان درباره اهمیت نمای شهری
۶. برگزاری مسابقات طراحی نمای محلهای
۱۱. پیشنهادهای اجرایی برای شهرداریها و نظام مهندسی
بازنگری در فرآیند تأیید نقشهها و کنترل کیفیت پس از ساخت
ایجاد کمیسیونهای تخصصی طراحی نما در سازمان نظام مهندسی
تشویق پروژههای برتر با معافیت بخشی از عوارض
استفاده از سامانههای دیجیتال برای کنترل تصویری هماهنگی نماها
تدوین «کاتالوگ مصالح استاندارد» برای هر منطقه
۱۲. نتیجهگیری
ایجاد هماهنگی در نماهای شهری، نیازمند تعادل میان قانونگذاری و آزادی خلاقیت است. نمیتوان با اجبار کامل به طرحهای یکنواخت رسید و نه با آزادی مطلق نظم را حفظ کرد. راهحل، استفاده از مصالح و رنگهای مشترک در کنار طراحی متنوع و هدفمند است.
اجرای چنین سیاستی در ایران نیازمند همکاری سهجانبه میان شهرداریها، نظام مهندسی و جامعه معماران است. در صورت تحقق، چهره شهرهای ما از آشفتگی کنونی فاصله گرفته و بهسمت هماهنگی زیباشناختی و هویتمند پیش خواهد رفت.
منابع و رفرنسها
وزارت راه و شهرسازی (۱۴۰۲). آییننامه طراحی شهری و ضوابط کنترل نما. تهران: دبیرخانه شورای عالی معماری و شهرسازی ایران.
شورای شهر تهران (۱۴۰۰). ضوابط طراحی نما و سیمای شهری مناطق ۲۲گانه.
OECD (2020). Urban Design and Policy Integration. Paris.
Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung (2019). Stadtgestaltung in Deutschland. Berlin.
Tokyo Metropolitan Government (2021). Urban Design Guidelines for Tokyo.
UNESCO (2018). The Historic Urban Landscape Approach.
رضاپور، م. (۱۳۹۹). بررسی تأثیر هماهنگی رنگ و مصالح در ارتقای کیفیت نما. فصلنامه هنر و معماری معاصر ایران.
فلاح، ع. (۱۴۰۱). نقش مهندسی ارزش در کاهش هزینه و ارتقای کیفیت ساخت. نشریه مهندسی عمران ایران.
