نوع نماهای پیشنهادی جهت استفاده در استان‌های کشور با رویکرد اقلیمی، فرهنگی و فنی

به قلم: مهندس هادی زرقانی – مدیرعامل گروه ساختمانی زرقانی

چکیده

نمای ساختمان‌ها در ایران همواره یکی از چالش‌های مهم در حوزه شهرسازی و معماری بوده است. از آنجا که ایران کشوری پهناور با تنوع اقلیمی و فرهنگی چشمگیر است، نمی‌توان نسخه‌ای واحد برای طراحی نما در تمامی مناطق ارائه داد. انتخاب صحیح مصالح، رنگ، بافت و سبک معماری نماها علاوه بر ارتقای کیفیت بصری شهر، می‌تواند به افزایش دوام ساختمان‌ها، صرفه‌جویی در انرژی، و تقویت هویت بومی منجر شود. در این مقاله تلاش شده است با رویکردی تحلیلی، نماهای پیشنهادی متناسب با شرایط اقلیمی، فرهنگی و اقتصادی ۳۱ استان کشور ارائه گردد. این مطالعه با اتکا به مبانی علمی معماری اقلیمی، اصول مهندسی ارزش، و نمونه‌های موفق در طراحی شهری، تلاش دارد راهکارهای کاربردی برای ارتقای سیمای شهری در سطح ملی ارائه نماید.

مقدمه

نمای ساختمان‌ها تنها یک لایه ظاهری نیستند، بلکه بازتابی از تاریخ، فرهنگ، اقلیم و حتی ارزش‌های اجتماعی یک ملت محسوب می‌شوند. در ایران، تنوع فرهنگی و جغرافیایی گسترده باعث شده است که هر منطقه الگوهای خاص خود را در معماری و نما داشته باشد؛ از آجرکاری‌های خراسان و کاشی‌کاری‌های اصفهان گرفته تا سنگ‌تراشی‌های کرمانشاه و استفاده از چوب در گیلان. با این حال، در دهه‌های اخیر به‌دلیل رشد سریع شهرنشینی، توسعه بی‌برنامه و نفوذ سبک‌های غیر بومی، بسیاری از شهرها با آشفتگی کالبدی در نماها مواجه شده‌اند.

ضرورت توجه به طراحی نما در ایران از دو منظر قابل بررسی است:

بعد اقلیمی و فنی: انتخاب مصالح و فرم نما تأثیر مستقیمی بر میزان مصرف انرژی و دوام ساختمان دارد.

بعد فرهنگی و اجتماعی: نمای ساختمان هویت جمعی شهروندان را شکل می‌دهد و عاملی مهم در ایجاد حس تعلق به مکان است.

این مقاله با هدف ارائه‌ی یک راهنمای جامع برای نماهای پیشنهادی در استان‌های ایران تدوین شده و تلاش دارد با بهره‌گیری از تحلیل‌های فنی و فرهنگی، راهکارهایی برای ساماندهی سیمای شهری ارائه کند.

مبانی نظری طراحی نما در ایران

طراحی نما نیازمند توجه به سه بُعد اصلی است:

اقلیم: شرایط دما، رطوبت، بارش و تابش خورشید، اصلی‌ترین عوامل تعیین‌کننده در نوع مصالح و فرم نما هستند.

فرهنگ: هر منطقه از ایران دارای الگوهای زیبایی‌شناختی و سنتی است که باید در طراحی‌های جدید بازتاب یابند.

اقتصاد: مصالح باید متناسب با توان اقتصادی ساکنان انتخاب شوند تا اجرای آن‌ها مقرون به صرفه باشد.

مهندسی ارزش در اینجا می‌تواند ابزاری کلیدی برای ایجاد تعادل میان کیفیت، هزینه و دوام باشد.

بررسی استانی نماهای پیشنهادی

استان آذربایجان شرقی

اقلیم سرد و کوهستانی. پیشنهاد استفاده از سنگ‌های مقاوم محلی (تراورتن، گرانیت)، ترکیب با آجر قرمز تبریز. رنگ‌های گرم و تیره برای کاهش تأثیر سرما.

استان آذربایجان غربی

زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل. استفاده از نماهای سنگی و آجری با ایزولاسیون قوی. امکان بهره‌گیری از چوب در بخش‌هایی برای هماهنگی با سنت‌های معماری کردی.

استان اردبیل

اقلیم سرد کوهستانی. مصالح پیشنهادی: سنگ‌های روشن با ترکیب آجر. استفاده از پنجره‌های کوچک و شیشه‌های دو جداره برای کاهش اتلاف انرژی.

استان اصفهان

اقلیم گرم و خشک. استفاده از آجر سنتی اصفهان، کاشی‌کاری‌های الهام‌گرفته از معماری تاریخی، رنگ‌های فیروزه‌ای و خاکی. بازتاب سنت‌های تاریخی در نما.

استان البرز

اقلیم متنوع (کوهستان و دشت). مصالح پیشنهادی: سنگ‌های مقاوم و سبک، ترکیب با شیشه کنترل‌شده. طراحی مدرن با الهام از معماری ایرانی.

استان ایلام

گرم و نیمه‌خشک. استفاده از سنگ‌های آهکی محلی، آجرهای سنتی و رنگ‌های خاکی. طراحی نما با ایوان‌های سایه‌انداز برای کاهش گرما.

استان بوشهر

اقلیم گرم و مرطوب. استفاده از مصالح مقاوم در برابر رطوبت مانند سیمان رنگی، ترکیب با چوب‌های ضد رطوبت. پنجره‌های بزرگ با سایه‌بان.

استان تهران

اقلیم نیمه خشک. استفاده از نماهای ترکیبی سنگ و شیشه. پیشنهاد رنگ‌های روشن برای کاهش جذب حرارت. الزام به کنترل ارتفاع و هماهنگی در محورهای شهری.

استان چهارمحال و بختیاری

کوهستانی و سرد. پیشنهاد سنگ‌های مقاوم کوهستانی، ترکیب با آجر. طراحی نما با سقف‌های شیب‌دار در مناطق مرتفع.

استان خراسان جنوبی

گرم و خشک. استفاده از آجرهای سنتی، کاهگل مدرن، رنگ‌های روشن. الهام از معماری کویری.

استان خراسان رضوی

اقلیم نیمه‌خشک. آجرکاری سنتی مشهدی، ترکیب با کاشی فیروزه‌ای. مصالح سبک با عایق‌بندی مناسب.

استان خراسان شمالی

اقلیم سرد. استفاده از سنگ، آجر تیره، و شیشه‌های عایق. طراحی بومی کردی و ترکمنی.

استان خوزستان

گرم و مرطوب. استفاده از سیمان سفید، بتن مقاوم در برابر رطوبت، سایه‌بان‌های عمیق.

استان زنجان

سرد و کوهستانی. استفاده از سنگ تیره، ترکیب با آجر. رنگ‌های گرم.

استان سمنان

گرم و خشک. آجرکاری سنتی، الهام از یزد. استفاده از رنگ‌های روشن و بادگیرهای مدرن در طراحی نما.

استان سیستان و بلوچستان

گرم و خشک با وزش باد شدید. مصالح پیشنهادی: کاهگل تقویت‌شده، آجر بومی، سنگ‌های سبک. طراحی نما با بازشوهای محدود.

استان فارس

اقلیم متنوع. پیشنهاد آجرکاری سنتی شیراز، ترکیب با سنگ سفید مرودشت. نماهای متقارن با الهام از تخت جمشید.

استان قزوین

اقلیم نیمه‌خشک. استفاده از آجر سنتی قزوین و کاشی‌کاری محدود. رنگ‌های خاکی روشن.

استان قم

گرم و خشک. آجرکاری و کاهگل مدرن. طراحی ساده و مقاوم در برابر گرما.

استان کردستان

سرد و کوهستانی. استفاده از سنگ‌های کوهستانی، رنگ‌های گرم، الهام از معماری پلکانی بومی.

استان کرمان

گرم و خشک. آجرکاری سنتی کرمانی، استفاده از رنگ‌های روشن. الهام از باغ‌های ایرانی در ترکیب نما.

استان کرمانشاه

سرد و کوهستانی. استفاده از سنگ محلی، طراحی حجمی و استوار. الهام از بیستون و طاق‌بستان.

استان کهگیلویه و بویراحمد

کوهستانی. سنگ‌های محلی، ترکیب با چوب در طراحی نما.

استان گلستان

مرطوب. استفاده از مصالح مقاوم در برابر رطوبت: آجر نسوز، سیمان رنگی، چوب مقاوم.

استان گیلان

بارانی و مرطوب. پیشنهاد نماهای چوبی ضد رطوبت، سفال و رنگ‌های روشن. سقف‌های شیب‌دار.

استان لرستان

کوهستانی. سنگ‌های کوهستانی، آجر سنتی. طراحی متناسب با بارش بالا.

استان مازندران

مرطوب و بارانی. استفاده از چوب، سفال، سیمان ضد رطوبت. رنگ‌های روشن.

استان مرکزی

نیمه خشک. مصالح پیشنهادی: آجر و سنگ روشن. الهام از معماری سنتی اراک.

استان هرمزگان

گرم و مرطوب. استفاده از بتن سفید، سیمان رنگی، سایه‌بان‌های عمیق. رنگ‌های آبی و سفید.

استان همدان

سرد و کوهستانی. سنگ‌های محلی، طراحی حجیم و بسته. پنجره‌های کوچک.

استان یزد

کویری. استفاده از آجر، کاهگل، طاق و قوس. رنگ‌های خاکی روشن.

مقایسه تطبیقی با کشورهای پیشرفته

در کشورهای توسعه‌یافته مانند آلمان، ژاپن و ایتالیا، طراحی نما با توجه به اقلیم و فرهنگ منطقه به‌طور دقیق قانون‌گذاری شده است. ایران نیز می‌تواند با تدوین آیین‌نامه‌های جامع برای هر اقلیم، از آشفتگی نماها جلوگیری کند.

بحث و تحلیل

نماها در ایران باید سه اصل را رعایت کنند: دوام اقلیمی، هویت فرهنگی، صرفه‌جویی اقتصادی. نادیده گرفتن هر یک از این اصول منجر به افزایش هزینه‌های نگهداری و ناهماهنگی کالبدی خواهد شد.

نتیجه‌گیری

انتخاب نماهای متناسب با شرایط اقلیمی و فرهنگی استان‌ها، یکی از الزامات ساماندهی منظر شهری در ایران است. این مقاله نشان داد که برای هر یک از ۳۱ استان کشور می‌توان الگوهای مشخصی پیشنهاد کرد. لازم است دولت و شهرداری‌ها با استفاده از این مطالعات، دستورالعمل‌های اجرایی و الزام‌آور برای طراحی نماها تدوین کنند.

منابع

قبادیان، وحید (۱۳۸۴). مبانی طراحی معماری اقلیمی. تهران: دانشگاه تهران.

پیرنیا، محمدکریم (۱۳۷۰). سبک‌شناسی معماری ایران. تهران: سروش دانش.

Mahmoudi, F. (2019). Climate-based facade design in Iran. Journal of Building Engineering.

Edwards, B. (2001). Sustainable Architecture. Routledge