علت مخالفت برخی از علما، با نظریه ولایت فقیه و ...

۱. تفاوت ذاتی فقیه با امام معصوم

مهم‌ترین محور مخالفت اینه که:

• امام معصوم منصوب الهی، دارای عصمت، علم لدنی و مصون از خطاست

• فقیه هرچقدر هم عادل و عالم باشد، معصوم نیست و احتمال خطا، تأثیر منافع، یا برداشت نادرست از دین دارد

برخی علما می‌گفتند:

دادن اختیارات امام معصوم به فقیه غیرمعصوم، قیاس مع‌الفارق است.

۲. نبودِ نصّ صریح بر «حکومت مطلقه فقیه»

بسیاری از فقها قبول دارند که فقیه:

• مرجع فتواست

• قاضی است

• متولی امور حسبیه (امور ضروریِ بدون متولی)

اما می‌گفتند:

• دلیل قطعی و صریح شرعی برای «حاکمیت سیاسی فراگیر فقیه» وجود ندارد

• روایات «نیابت عامه» را محدود تفسیر می‌کردند، نه سیاسی ـ حکومتی

پس مخالفتشان این بود که:

نمی‌شود از اختیارات فقهی، ناگهان به حاکمیت سیاسی مطلق رسید.

۳. خطر تمرکز قدرت دینی و سیاسی

یکی از جدی‌ترین نگرانی‌ها 👇

اگر:

• دین = قدرت

• تفسیر دین = در دست یک فقیه حاکم

آنگاه:

• نقد فقیه = نقد دین تلقی می‌شود

• امکان استبداد دینی بالا می‌رود

• دین هزینه خطاهای حکومت را می‌دهد

برخی علما صریحاً می‌گفتند:

فقیه اگر خطا کند، مردم دین را مقصر می‌دانند، نه حکومت را.

۴. تبدیل فقه به ابزار سیاست

نگرانی دیگر این بود که:

• فقه ذاتاً برای استنباط حکم الهی است

• سیاست نیازمند مصلحت‌سنجی، بده‌بستان، و تصمیمات خاکستری است

اگر فقیه رأس قدرت باشد:

• ممکن است احکام فقهی قربانی مصلحت سیاسی شوند

• یا برعکس، سیاست با فتوای فقهی توجیه شود

نتیجه؟
آسیب دیدن استقلال فقه و مرجعیت دینی

۵. تضعیف نقش مردم و عقل جمعی

برخی فقها (مثل نائینی، محقق داماد، آیت‌الله بروجردی با قرائت خاص) تأکید داشتند که:

• در عصر غیبت، هیچ‌کس ولایت ذاتی ندارد

• مشروعیت حکومت بدون رضایت و نظارت مردم ناقص است

آن‌ها می‌ترسیدند که:

ولایت فقیه به‌صورت مطلق، مشارکت و مسئولیت مردم را تضعیف کند.

۶. تجربه تاریخی قدرت و فساد

تجربه‌ی تاریخی (نه فقط اسلامی) نشان داده:

• قدرتِ بی‌مهار حتی آدم‌های صالح را فرسوده می‌کند

برخی علما می‌گفتند:

فقیه باید ناظر قدرت باشد، نه خودِ قدرت.

جمع‌بندی کوتاه

مخالفان نمی‌گفتند:
❌ فقیه بی‌ارزش است
❌ دین نباید در جامعه نقش داشته باشد

بلکه می‌گفتند:
⚠️ قرار دادن فقیه غیرمعصوم در جایگاه امام معصوم، هم برای دین خطر دارد هم برای مردم

مقایسه‌ی دیدگاه فقهای شاخص

۱. امام خمینی: ولایت فقیه «عامه و حکومتی»

امام خمینی یک گام جلوتر از فقهای قبل برداشت و گفت:

• فقیه جامع‌الشرایط:

  • همان اختیارات حکومتی پیامبر و امام را دارد (در اداره جامعه)

  • نه از باب عصمت، بلکه از باب ضرورت اداره جامعه اسلامی

• حکومت بدون فقیه = تعطیلی احکام اجتماعی اسلام

نکته‌ی کلیدی در نظر امام:

اگر فقیه حاکم نباشد، شریعت در سطح جامعه اجراشدنی نیست.

بنابراین:

• ولایت فقیه = شرط اجرای اسلام

• مشروعیت: از نصب عام الهی

• مقبولیت: با پذیرش مردم

۲. محقق نائینی: محدودسازی قدرت، نه نفی دین

نائینی (دوره مشروطه) گفت:

• در عصر غیبت:

  • حکومت معصوم نداریم

  • هر حکومتی «ناقص‌الشرعی» است

• بهترین گزینه:

  • حکومت قانون‌مند + نظارت فقها

  • نه حکومت مستقیم فقها

او صریحاً از:

• تفکیک قدرت

• پاسخ‌گویی حاکم

• محدود کردن استبداد

دفاع می‌کرد.

نگرانی اصلی نائینی:

استبداد اگر لباس دین بپوشد، خطرناک‌تر می‌شود.

۳. آیت‌الله خوئی: فقیه، مرجع است نه حاکم

دیدگاه آیت‌الله خوئی کاملاً فقهی و محتاطانه است:

• فقیه:

  • حق فتوا دارد

  • حق قضاوت دارد

  • متولی امور حسبیه است

• دلیل شرعی برای حکومت سیاسی فقیه وجود ندارد

او می‌گفت:

نیابت فقیه از امام، در «حکم شرعی» است نه در «حکومت سیاسی».

نتیجه:

• حکومت می‌تواند عرفی باشد

• فقیه ناظر اخلاقی و دینی جامعه است

۴. آیت‌الله سیستانی: مردم‌محوری + نقش هدایتی فقیه

سیستانی عملاً مدل متفاوتی ارائه داد:

• مشروعیت حکومت:

  • با انتخاب مردم

• نقش فقیه:

  • هدایت

  • نظارت اخلاقی

  • دخالت در بحران‌های کلان (نه حکومت روزمره)

او بارها نشان داد:

• مرجعیت ≠ حاکمیت

• فاصله گرفتن فقیه از قدرت، به نفع دین است

نکته‌ی خیلی مهم

همه‌ی این فقها:

• به فقیه عادل باور دارند

• به شریعت پایبندند

• به عصر غیبت توجه دارند

اختلافشان این است:

فقیه در عصر غیبت «جای امام می‌نشیند» یا «کنار قدرت می‌ایستد»؟

پیامدهای عملیِ قرار گرفتن فقیه غیرمعصوم در جایگاه قدرت سیاسی

۱. قدسی شدن قدرت و سخت‌شدنِ نقد

وقتی فقیه در رأس قدرت قرار می‌گیرد:

• تصمیم سیاسی → رنگ دینی می‌گیرد

• مخالفت سیاسی → به‌راحتی «مخالفت با دین» تلقی می‌شود

این یعنی:

• نقدِ قدرت پرهزینه می‌شود

• خطاها دیرتر اصلاح می‌شوند

مخالفان می‌گفتند:

حکومتِ غیرقابل نقد، حتی اگر دینی باشد، به فساد نزدیک می‌شود.

۲. فرسایش مرجعیت دینی

فقیهِ حاکم ناچار است:

• تصمیمات سخت اقتصادی، امنیتی، بین‌المللی بگیرد

• که ذاتاً محبوب همه نیست

نتیجه‌ی عملی:

• نارضایتی مردم → متوجه دین و فقه می‌شود

• اعتماد معنوی به مرجعیت کاهش پیدا می‌کند

به‌عبارت ساده:

مردم با حکومت قهر می‌کنند، اما دین هزینه‌اش را می‌دهد.

۳. فقهِ حکومتی و انعطاف پرخطر

در مقام حکومت:

• فقیه وارد حوزه‌ی «مصلحت» می‌شود

• گاهی حکم ثانوی، اضطرار، یا تعلیق حکم پیش می‌آید

نگرانی مخالفان:

• مرز حکم الهی و مصلحت سیاسی مخدوش می‌شود

• فقه از معیار حقیقت، به ابزار اداره تبدیل می‌شود

نه اینکه حتماً سوءنیت باشد؛
بلکه ساختار قدرت چنین فشاری ایجاد می‌کند.

۴. شخصی‌شدنِ خطاها (نبودِ عصمت)

امام معصوم:

• اگر حکم می‌دهد، خطا ندارد

اما فقیه:

• اجتهادش ظنی است

• تشخیصش بشری است

• تحت فشار اطلاعات ناقص و شرایط سیاسی است

وقتی اختیارات امام به فقیه داده شود:

• خطای انسانی = بحران دینی ـ سیاسی

مخالفان می‌گفتند:

مشکل در تقوای فقیه نیست، در «بشری بودن» اوست.

۵. تضعیف مسئولیت‌پذیری مردم

در برخی قرائت‌ها:

• ولی فقیه «ولیّ» مردم می‌شود

• مردم به‌تدریج نقش «مکلفِ سیاسی» را از دست می‌دهند

پیامد:

• کاهش مشارکت آگاهانه

• انتقال مسئولیت اخلاقی از مردم به حاکم

درحالی‌که برخی فقها معتقد بودند:

عصر غیبت، عصر بلوغ سیاسی مردم است، نه قیمومت.

۶. گره خوردن سرنوشت دین با یک ساختار خاص

اگر ساختار حکومتی:

• ناکارآمد شود

• یا دچار فساد شود

و آن ساختار «دینی» معرفی شده باشد:

• کل دین زیر سؤال می‌رود

• نسل‌های بعدی ممکن است از اصل دینداری فاصله بگیرند

این همان ترسی بود که خیلی از علما داشتند:

دین، سرمایه‌ی بلندمدت است؛ نباید خرج سیاست کوتاه‌مدت شود.

جمع‌بندی نهایی

مخالفان ولایت فقیه در مقام قدرت می‌گفتند:

• فقیه محترم است، اما معصوم نیست

• دین راهنماست، نه ابزار حکومت

• فقیه باید ناظر قدرت باشد تا دین مصون بماند

و هشدارشان این بود:
⚠️ جایگزینی فقیه به‌جای امام معصوم، بیش از آنکه قدرت دین را زیاد کند، ممکن است آن را آسیب‌پذیر کند.