«خه‌ولوان» آمیزه ای از سنت و نو آوری/ دکتر حبیب‌الله بخشوده

نگاهی به ساختارهای سه گانه و ساحت اندیشه کتاب خاولوان اثر جلیل صفربیگی

«خاولوان» آمیزه ای از سنت و نو آوری

حبیب‌الله بخشوده

این روزها شعر کوردی جنوبی،در استان‌های غربی ایران،یکی از پرخواننده‌ترین نمونه های شعری مربوط به اقوام ایرانی است. شعری که که علاوه بر گسترش در حوزه چاپ و نشر در فضای رسانه‌ای هم بسیار پر مخاطب بوده و توانسته است در مردم ادب دوست و طرفداران پروپاقرص زبان مادری را مجاب که شعر امروز کوردی، ظرفیتی وسیع و فضایی مفید برای همدلی و هم کلامی ست و می تواند با استفاده از شیوه های خلاقانه و نوآمد به تپندگی و زایندگی را در کوهستان های زاگرس مانند چشمه های سرشار و زلال کوههای سرسبزی نگاه دارد.

شعر کوردی امروز تقریبا چهار دهه ی پر تپش را پشت سر گذاشته است،دهه های نخستین که سرایندگان پیشکسوتی چون ،پرتو کرمانشاهی،شاهمرادکرمانشاهی،یدالله بهزاد ایوانی( کرمانشاهی)،ایرج خالصی،علی اصغر عباسی (آرام) ،نمونە های موفق آنند و دو  دهه های اخیر که شاعران دو زبانه از سه استان کرمانشاه،ایلام و لرستان،با تجربه شعر کلاسیک و نو فارسی و مطالعه و تدقیق در متون ادبی ایران و جهان رونقی تازه به زبان کوردی بخشیده اند و دهه ی حاضر که شاعران کرد،فارسی سرا را به زبان مادری وابسته کرده است.  گاهی در مواجهه با یک اثر،یک کلمه کافی است تا ذهن ما را به ساحت فکری و حتی زبانی صاحب اثر نزدیک کند یا حداقل به ما بفهماند که می‌خواهیم در کدام سپهر ازاندیشه ی بشری سیر کنیم.انسان ها بنا به شغل و تخصص خودشان می توانند،تربیت کننده،پرورش دهنده و نگهبان چیزهای مختلفی در زندگی باشند .مثلا پرورش دهنده زنبور عسل،گاو ،گل و گیاه  و...اما آدم هایی هم هستند که سعی دارند خواب و خیالشان را تربیت کنند و چوپان خوبی برای خیال شان باشند،جلیل صفربیگی،شاعر نام آشنای شعر امروز به ابن جور آدمهایی "خاولوان"می گوید و خودش یکی از آن" خاولوانهای " دنیای شعر و شاعریست ،ميراثی که به گفته ی او و با حسن تعلیلی مبتنی بر باورهای عامیانه از طرف مادر،به او رسیده است.

دەقەدیمەو بردگە هەر خوارزمی ئەوخاڵوانێ

شاعرم م،جوورگێشێ خاڵوانم خاولوانم(صفربیگی:٦٠،۱۴۰۴)

و به اصطلاح خانواده ی مادریش «خاولوان» نامی است.صفربیگی در جای دیگر بر این‌پرورش واژگانی تاکید می کند

شاعرێگم ک کەلیمەیل شوانی کردم

ها وەر داوڵ پیرێ کەرەک و پارتەکەی م

(همان:۶۸) فشرده و خلاقانه که آفرینش نوین کلمات را این بار در شعر معاصر کوردی ایلامی به ما نوید می دهد.کتابی که با زمینه ای سیاه اما چهره ای خندان و چشمی براق طراحی شده و با شمارگان ۳۰۰ جلد با همت حوزه ی هنری استان ایلام و در انتشارات باشور به زیور طبع آراسته شده است. کتاب مذکور ۲۰۹ صفحه دارد و شامل یک قصیده،چهل ویک غزل،هفتاد و هشت رباعی

و پنجاه و هشت نو رباعی‌است. «خاولوان» در یک نگاهی کلی آمیزه ای از سنت و نو آوری است.سنت های ادبی که میراث چند هزارساله ی فرهنگ و ادب ایرانی است و اقوام زاگرس نشین،با فرهنگی مشترک و نزدیک به هم از آن تا به امروز محافظت کرده اند، بنابر این خوانش خاولوان می تواند علاوه بر مطالعه ی شعر،نوعی مطالعه ی فرهنگ عامه هم باشد.ضرب المثلها،باورها،کنایه ها بنیاد فکری شاعر را از دریچه واژگان به ما می نمایاند. باورهایی که با نگاه لطیف شاعرانه گره خود و از جمودت یک فکر به تموج آبی یک شعر رسیده است.

هه گرمهرەوبڵاچەهڕ

واران نە

ئێ ئەورمزووکە

زاڕووێ پلیاگە (همان:١٨٤)

شکل گیری این نو رباعی براساس باوری مبتنی بر نوعی طبابت محلی در باب زنان باردار است ،که جنین شان بر اثر حادثه ای جابه جا شده،اما این باور آنجا به ساحت شعر می‌رسد که با امری دیگری می پیوندد و در یک نگاه پارادوکسیکال و با بهره گیری از آرایه جان بخشی شعری کوتاه اتفاق می افتد. ترجمه ی شعر این گونه است

رعد و برقی نیست/ بارانی نیست/ این ابر نازا/ نوزادش جا به جا شده است./

در زبان کوردی واژە ی "مەزووک" بە زن نازا گفتە می شود. اگر ابر زنی نازاست،چطور نوزادش جا به جا شده است؟ این تضاد گونگی در سطور متوالی و دلیل تراشی شاعرانه ی سراینده (حسن تعلیل) در قالبی کوتاه و نوظهور دیدنی است. او گاهی به باورهای ایرانی،اسلامی  عمقی تازه بخشیده است مثلا اعتقاد قدیمی سوار بودن زمین بر شاخ گاو که در شعر بسیاری از شاعران مشهور ایرانی دیده می شود:چون جهان بر شاخ گاو استاده راست/ گاو بر ماهی و ماهی در هواست (عطار نیشابوری:۶۴،۱۳۸۷)

او این باور را با اندیشه ی بی خردی افلاک،پیوند می‌زند وبا احضار کلمه ی اصیل "   "گازوور"به معنای زورآزمایی قدرتمندانه،بی خردی افلاک را مورد تاکید قرار می‌دهد و به نوآمدگان شعر امروز نوید کشف لایه های پنهانی زبان از زیر کوه های اندیشه می دهد.

زمین دە بان مل گاچمان سوارەو بۊ / فەڵەک وە عەقڵ نیەچەرخێ،تەمام گازوورە (صفربیگی :۸۳،۱۴۰۴)

ساختار آوایی کتاب خاولوان:

ساختار آوایی شعر کوردی جلیل صفربیگی بیشتر بر دوش آرایه های لفظی است و در این زمینه با بهره گیری از قافیه های نو و جاندار و ردیف های  گاه بلندوتازه طراز آهنگ شعر را در سطحی بالا حفظ کرده است.روابط آوایی بین واژگان چنان شبکه ای پر طنین از صدا آوایی را به وجود آورده که موسیقی عروضی شعر را پس انداخته است. به جرات می توان گفت تسلط او به تراش کلمات و روابط آوایی شان تمرینی ست که قبلا در رباعی هایش انجام داوده است. در ادامه به بخشی از این آرایه ها اشاره می شود.

▪️آرایە تکرار: تکرار به شکل های مختلف از جمله تکرار هجا،کلمه و جمله مثل نمونە هایی که در ادامه می آید. الف )ده خوەم خەفتم نیەزانم سوو،دە کێ یا کوودەخەو ئەڵسم/ دەشاهوو سەروەباڵش نەم،دەداڵاهوو دە خەو ئەڵسم ( تکرار هجایی دە)

یا در نمونه نو رباعی های خاولوان: ها / هاها / هاهاها / هاهاهاها / وا شیعر سیاسی جه‌دیدی وتگه

ب) تکرار کلمه به منظور تصویری کردن شعر:ئاجر ئاجر ئاجر ئاجر ئاجر ئاجر ئاجر ئاجر هەچنن/ باڵ چۊبگرێ دەئێ زندانە،ناچار ئایمێ  پ) تکرار ترکیب و جمله باهم: دەپووس خوەم،دەپووس خوەم، دەپووس خوەم دەپووس خوەم / درام ئەو دەر،درام ئەو دەر،درام ئەو دەر،درام ئەو دەر. گاهی شاعر با انتخاب ردیف های بلند هم در غزلها و هم در قصیده و هم در رباعی هایش به تکرار جمله کمک کرده است.

ت)دڵەکەم دەێ ک دەخوەم ،مەرگ،بخەێگەم ئەو خوار / چگەسەو بان دە جەسە،مەرگ بخەێگەم ێەو خوار. واج آرایی :هم حروفی و هم صدایی (aliyatration) در خاولوان،یکی از پرتکرارترین صنایع لفظی است. دوارە وشکێ وەهارئیمە،دە دەروەچەو سەرئەگەر دراری / چ جیک جاکێ کەفێگە واران،مەڵۊچگ ڕفتێ ئەر بوارێ. جناس پرکاربردترین در ساختار آوایی خاولوان است و به شکل های مختلف به کار گرفته شده است.

سینی ،سینی،خەم و خە م ،دار،دار ( جناس تام)،مه س و هه س ،کلوانه و کوانه ،کەیفوورە،کافوورە(جناس ناقص اختلافی)،پەێمانەێ،پەیمانە،ماڵ ،مناڵ( جناس ناقص افزایشی) نختەێ ،نختاڵ،رەمەئ،ئەورەمەی( جناس شبە اشتقاق)

بررسی موسیقی عروضی مجموعه خاولوان نشان می دهد که بیشترین توجه شاعر چه بااحتساب و چه بدون احتساب رباعی ها و نو رباعی هایش به بحر هزج است و در بین غزل های مجموعه هیجده غزل در این بحر سروده شده است.پس از این بحر،بحر رمل با شانزده غزل دومین،بحر مجتث با سه مورد سومین، بحر رجز مثمن مخبون مرفل( مفاعلاتن ۴بار) دو مورد و بحرهای خفیف و مقتضی هرکدام با یک مورد،ظرفیت های آوایی مناسبی برای شعرهای "خاولوان" تشخیص داده شده اند.

ساختار بلاغی : بي‌گمان هر سراينده‌اي در سرايش شعر با توجه به رفتارش با كلمات و جملات خالق تصاوير بلاغي ويژه ی خود خواهد بود؛ امّا با بررسي كلي اشعار يك شاعر و سراينده مي‌توان دريافت كه بسياري از آرايه‌هاي بياني نظير تشبيه، استعاره، مجاز و كنايه ريشه در سروده‌هاي پيشين دارند و اين شاعرانند كه با بازي جديد با تصاوير بلاغي  بهره‌مندي از آن‌ها، برآنند تا به گونه‌اي خلّاقانه در آفرينش تصوير طرحي نو دراندازند. گاه نيز گروهي اندك از شاعران مبدع تصاويري تكرارناپذيرند. كشف شاعرانه در آثار ادبي، هنري کاری ارزشمند است و يافتن و ابداع آن، كم‌تر از كشف معادن ارزشمند نيست.ساختار بلاغی شعر موجد خیال و تصویر شاعرانه است و همه ی نظریه پردازان و واضعان علوم‌بلاغی عنصر خیال را یگانه عامل افتراق شعر و ناشر دانسته اند. تصوير حلقه زدن دو چيز از دو دنياي متفاوت است به وسيلة كلمات در يك نقطة معين». (براهني:۳۵۴،۱۳۷۷) اهميت تصوير آنقدر مهم است كه گروهي از محققان، هنر را انديشيدن در قالب تصوير مي‌دانند. فرماليست‌ها تصوير را جوهرة اساسي شعر و عامل اصلي تأثير سخن دانسته‌اند. پوتبنيا يكي از انديشمندان غربي، معتقد است كه بدون تصويرپردازي (imagery) هنر و به خصوص شعر نمي‌تواند وجود داشته باشد و در واقع تصوير عنصر اساسي كلام آهنگين است.

می توان گفت در کتاب خاولوان،هیچ بيتی وجود ندارد که موجد تصویری شاعرانه نباشد. شعر او نه از نوع شعرهای سعدیست که بر زبان و کلمه استوار باشد،بلکه او در تصویر آفرینی دنباله رو شاعرانی چون حافظ،بیدل و صائب است که به خلاقیت ادبی وابسته اند. در سه حوزه تشبیه،استعاره و کنایه ،کتاب خاولوان بیشترین نمونه ها را داراست. ساختار ترکیب های اضافی موجود در کتاب اغلب در حوزه تشبیهات بلیغ و اضافه های استعاری اند .آنجا که شاعر به مضامین موجود در شعر سبک عراقی نزدیک می شود.ترکیبها ترجمان همان  اندیشه و همان زبان هستند. ترکیب هایی نظیر:کەمەند زوڵف،کەمەند عشق،کەکماندارەیل برۊە،تیر برۊە،کەوهەفی عشق،دامان دوعا، و این بیشتر مخصوص قصیده و غزلهای کتاب است. اما شاعر در سرایش برخی غزل ها و تقریبا رباعی ها و نورباعی ها به ترکیب های سبک هندی گروییده است. ترکیب هایی مانند:زام داخ،خەمیرگیان،شیشە دڵ،زەیم زار... در خاولوان ترکیب های امروزی و خلاقانه، نیز جایگاه ویژه ای دارند: تاف گیس زەڕ،مەڵۊچگ رفت،مەلۊچگ نەفەس،گوپەیل لیموو،زیەم نوو،ئاسمان عشق،جۊجگ خوەر

خاولوان،کتاب مناسبی برای تحقیق در تشبیهات گسترده نيز هست.تشبیهاتی که برای اولین بار در زبان کوردی پا به عرصه ی جهان بلاغی کلام نهاده اند: گوڵ/ ده کوڵەپێچنەک/ زوانێ دوو واز/عیساس/دە گافارە سڵام خوەێ کەێ(صفربیگی،۱۹۹:۱۴۰۴)

یەچەم نیەیە/ یەشوون بزمارێگە (همان:۱۰۶)

در رباعی زیر شاعر سه تشبیه زیبا و نو به کار برده است که تشبیه بیت آخر بی نظیر است:

زاقەو بۊ و نێشت جۊر بۊ هشکەو بۊ/ دار بەرۊ عشق م چۊ هشکەو بۊ

" دووست دێرم " نەرات ئەو دەر دەدەمم/جۊر گەچ مردگێگ زۊ هشکەو بۊ (همان :۱۷۰)

استعاره (Metaphor): استعاره يكي از تأثيرگذارترين ابزار تخيل است كه به دليل ارتقاء سخن از سطح كلام عادي به فرازي از انديشه و فشردگي ذاتي در ساختار بلاغي خود، از ديرباز مورد توجه علماي علوم بلاغی زبان‌شناسي، فلسفه و اسطوره‌شناسي قرار گرفته است. از آنجا كه مفهومي استعاري، مفهومي گسترده و انتزاعي است.  استعاره به كمك قرائن خود، به عنوان مفهومي كمكي، مفاهيم ديرياب و منتزع را ساده و قابل فهم تر می کند بنابراین به باور برخی از زبان شناسان، استعاره مربوط به شكل‌گيري انديشة انتزاعي است.(هليدی،۳۲۱:۱۹۸۵) استعاره پرکاربردترین آرایه ی بیانی در کتاب خاولوان است و با توجه به علاقه ی سراینده به ملموس کردن مفاهیم انتزاعی و عنایت بیش از حد او به تصاویر موجود در سبک هندی هیچ شعری را در این کتاب نمی توان یافت که بدون استعاره سروده شده باشد. الف) استعاره مصرحه: )ئێ کاجە/ چە دەرزن دەلەشێ چکیاگە / دەرزن( برگهای سوزنی کاج) (همان:۲۰) )شێت خوەێ دووگ و دوە عاشق خوەێ ئێ پەریە / ئەر بنووڕەێگە خوەیەو یەێ دەفە وە عێنەک م (همان:٦٨)  پری: استعاره از معشوق زیبارو.  ب)تشخیص:تشخیص،پرکاربردترین نوع از انواع استعاره درخاولوان است.محاکات شاعر با اشیا غیر انسانی نظیر لاک پشت،مانێشت. و هم چنین مکالمه  اش با کلماتی مانند مرگ،زخم،عشق،شعر عامل تشخص بخشیدن به مفاهیم انتزاعی و غیر ملموس است.درخاولوان اقسام امروزی تری از استعاره نظیر،گیاه پنداری و جانور پنداری هم دیده می شود.

جانور پنداری:  قەورسانێ وەدەم چەقیاگ،ورسگ،هاتگە / تایەر ماڵەیلمان وە فیر مردگ هاتگە( همان: ۸۳)

گیاه پنداری: داێمن قەڵەمەێ نووی دە نام سینگ / کوردیم چراخێ وە چراخێ ڕووشن (همان:١١٣)

نکته حائز اهمیت دیگر در کتاب خاولوان،الگوهای تصویری و عناصر مزدوجی است که در این کتاب و مجموعه های پیشین شاعر به زبان فارسی ،به تکرار با بسامد بالایی رسیده است. به این نوع نقش برجسته و متکرر در هماهنگی واژگان خاص در زبان انگلیسی "motif" گفته می شود. موتیوها در اثر تکرار مضمون گاه به منسوجی نخ نما تبدیل می شوند مثلا رابطه گل و بلبل ،لیلی و مجنون،پروانه و شمع در شعر فارسی و کوردی.

شاعر خاولوان برای سرایش شعر کوردی و فارسی بیشتر با تکیه بر خلاقیت خود و گاه با توجه به علاقه مندیش به سبک هندی موتیوهایی تازه و ویژه می آفریند که خود می تواند موضوعی پژوهشی در شعر او باشد. موتیوهایی مانند: سنگ و شیشه،سنگ و گنجشک،زخم و چسب،مترسک و لباس،شیر و آهو،پلنگ و آهو،مترسک و کلاغ،شیطان و خدا. در ادامه نمونه هایی از این طرح های منقش شاعرانه ذکر می کنم.

ت شێری و وەچگە ئاهووێ ها پوست / قڵبت چنە نەرمە زاڕووێ ها پووست / هەر دە کلگم جوور کەمووتەر نیشن / دە بان لەشت،پیانوێ ها پووست (همان،171)

کنایات و ضرب المثل ها کوردی و فارسی و اسطورهای و تلمیحات معروف نظیر آفرینش آدم،رستم،ضحاک،اصحاب کهف،ققنوس،،یوسف و زلیخا،ابراهیم خلیل،حضرت موسی و نوح ،عیسی و مریم،منصور حلاج ،در شعر صفربیگی جایگاهی ویژه دارند ودر مجموعه خاولوان بالغ بر پنجاه کنایه اند.حسن این کار ورود به زبان عامه است و می تواند اگر بيتي به زيبايي سروده شود و به کمک کنایه کلام پیش برود اما اگر به کرات از آنها استفاده شود،فرصت زیبایی آفرینی را از شاعر می گیرد و حرف شاعر فقط همان کنایه  خواهد ماند.

ازنمونه های موفق:١) یەکار عشق زاناسە،مکەێگەت،ت کەێگە م / زوڵەێخا خەفتمە ئەمشەو، وەلێوێسوودە خە و ئەڵسم (همان:٥٢)

٢) هەرچگ ئیسفا گرتم نەۊ بتێ دە خوەم گەپتر/وەتەورملێ فڕدەم یەێ خەلیل نووسازم (همان :٨٦)

کنایه های اصیل کوردی: م ناوەندەکەمان وەرد کەماندارەیل برۊەیلت ( کنایە از جنگیدن)

نمونه هایی از کنایەهایی کە بار شاعرانه ی چندانی به کلام اضافه نکرده اند.۱) کەس نەزانێ ڕا چەهاتیمن،ئەڕا چە چیمنە و

ئاخرێ ترپێ کەنیمن،نایمە شوون شەڵخەمێ (همان:۲۳)

▪️نمونه های ابداعی:لێوم / ئەڕە لێوت بوەم؟ / لێوە نیم / کە ش / زەی ک وەبایرای و وە ترساق نیە وەێ (همان :۱۹۲) معادل: خرما به بصره بردن یعنی کار بیهوده کردن.

کنایات دخیل فارسی:١) پشت چەم / ئەڕاچە نازکەو کەێ هەێ گوڵ / هەێ پەنج دو ڕووکەسە / وەهارت سەر چوو (همان:۱۹۳)

پشت چشم نازک کردن باکبر مژگان را بهم نزدیک کردن ( ثروت،۱۳۹۶:ص۹۳) ای غزال چین چه پشت چشم نازک می کنی؟/چشم ما آن چشمهای سرمه سا را دیده است (صائب تبریزی،۱۳۹۴:ص۴۰۷) ۲)شان ودەنگ کەس ،م نیەکەمە پلە ئڕا خوەم

تاخوەم بچمەو بان کەسێ ئەو خوار نیەکیشم(صفربیگی: ١٨،۱۴۰۴)

ساختار نحوی:رفتار سراینده خاولوان، با دایره واژگان رفتاری شاعرانه است. او نه در دام زبان سنتی و غیر قابل فهم برای نسل امروز در غلتیده است و نه با برگردان و دخالت اصطلاحات رایج در کوچه و بازار که نوعی گرته برداری مستقیم از زبان فارسی است،به زبان مادری پشت کرده است. صفربیگی گاە درسروده هایش از واژگان و اصطلاحات روزمره و قابل دریافت بهره می برد که سطحی تعادل جملات به هم نریزد و بافتار جمله را طوری طراحی شود که کلمات در زنجیره جمله به کمک هم بیایند و دست مخاطب را برای فهم شعر بگیرند. مثلا در بیت زیر چینش واژگانی طوریست که فهم بیت را آسان کرده است.

خاڵێ ئاسارەێ سیەێگە،ها دەنام ئاسمانم / هادەوەرشەوەرشەهەرشەو،ڕوشنەو کەێ کەێکەشانم (همان،59)

ممکن است معنی واژه ی " وەرشە" برای بعضی از جوانان امروز نامفهوم باشد.اما شاعر با ردیف کردن  کلمات، ئاسارە،ئاسمان، ڕووشنە، کەێکەشان و ایجاد مراعات نظیر، ذهن خواننده را برای دریافت معنا روشن کرده است.اما گاه این زنجیره ی محکم و اصیل برای نسل امروز به سختی قابل دریافت نست.این حکم به معنای عدم فصاحت در شعر نیست اما به این معناست که شعر او برای نسل های مختلف سروده شده است و هر گروه سنی می تواند به اندازه سهم خود،از خاولوان بهره ببرد.

خوەم یەزایانمەسەو ئێمەبۆەسە شەڕ ئەرام / گووش بۊە مەرگ دەئەوەڵ هە وە شیر زەیه‌ک م . «زایانن، گووش، زەیەک» سە واژە ی کاملا مرتبط و اصیلند اما میزان ارتباط نسل حاضر با آنها کمی سخت به نظر می رسد.

خاولوان در عین حال که مجموعه ای از شعر و تخیل محض است.فرهنگ لغت موزونی برای شعر کوردی ایلامی محسوب می شود. واژگان ریشه دار و کنایه های قدیم در سراسر کتاب دیده می شود موارد زیر از آن جمله اند. نمرچ( نمناک)سووسگ( تیهو)،زام و زیەم( زخم)،سۊن( ستون)،گیفان( جیب لباس)،بیل،( گل)،برۊە( ابرو)،وێسوو(یوسف) و کنایه های مانند: زنگم زریاگە،کووسم کەفتگە( آشکار شدن راز)،گەرتمەسەو مل( پذیرش امری) در مجموعه شعر خاولوان درکنار این واژگان،کلمات امروزی تری هم به وفور دیده می شود.کلماتی نظیر: نەێسان( ماشین نیسان)،ارزا( ارضا )، قەناری،پیانو،تەمرین،دەفتەرسەدبەرگ غەزەل،وەنگووک( نقاش هلندی)،ئوتوو،( اتو) زبان اگرچه مجموعه ای از واژگان و اصطلاحات است اما به اعتبار نفس کلمات می توانند برخی از نقش های مطرح شده در دیدگاه های مختلف ادبی را برجسته سازد.

در این میان چگونگی انتخاب واژگان در محور هم نشینی می تواند ارزش هنری اثر را  متمایز سازد."صورتگرایان برجسته سازی را،عامل به وجود آمدن زبان ادب می دانند.لیچ پس از طرح فرایند برجسته سازی به دو گونه از این فرایند توجه نشان می دهد .

نخست آنکه نسبت به قواعد حاکم بر زبان خودکار انحراف صورت پذیرد و دوم  آنکه قواعدی بر قواعد حاکم بر زبان خودکار افزوده شود.به این ترتیب ،برجسته سازی از طریق دو شیوه هنجارگریزی و قاعده افزایی تجلي خواهد یافت."( صفوی:٤٢،١٣٨٣)

الف)هنجارگریزی تبادری یا تداعی:

جلیل صفربیگی،سالهاست در زبان فارسی و بیشتر در قالب رباعی اقسام هنجارگریزی ها را تجربه کرده است.در سال‌های اخیر و به ویژه در مجموعه های ومستعلیق او به دنبال نوع خاصی از هنجارشکنی است که به کمک کلمات جدید،کلمه ی معهود خود را احضار نماید این نوع هنجار شکنی را نتوانستم در کتاب‌هایی چون از زبان شناسی به ادبیات اثر شادروان دکتر کورش پیدا کنم و گمان نمی کنم استادان زبان و ادبیات نامی بر این نوع از هنجارشکنی گذاشته باشند.شاید ترکیب  "هنجار شکنی تبادر" و یا" هنجارشکنی تداعی "اسمی مناسب برای این نوع خاص باشد.نمونه های فارسی:

الف )آجر/دهن پنجره ها را/جرداد/ دیوار به در / دهن گچی کرد.(صفربیگی:۵۶،١٤٠٤)

ترکیب" دهن گچی "درسطر آخر نوعی هنجار گریزی تداعی یا تبادریست که با توجه به کلمه پیشین ترکیب" دهن کجی " را به خواننده یاد آور می شود یا در نورباعی سه سطری زیر واژه مستعلیق علاوه بر خط نستعلیق،توانسته با واژه ی "شراب " ارتباط برقرار کند و هم کلمه مست و هم در تعلیق بودن را تداعی نماید:

انگار که با شراب/ تحریر شده/ خط لب تو چقدر مستعلیق است. (همان: ۱۸7)

صفربیگی در کتاب خاولوان هم در چند جا  این نوع خاص از هنجار شکنی را به کار برده است.

تووپانیه مان نووح/پەشێوانیەمان/ئێ ئاگرەچۊ

خسێ دەگیان ئیمە(صفربیگی:١٨٣،١٤٠٤)

واژه ی "تووپان: می تواند تداعی کننده" توفان" باشد.

فڕ‌ داگە دجارە گوڵوەنێ دەسەر ت/ واجۊر هەمیشە کرد قافڵگیست

واژە "قافڵگیست" تداعی کننده ی دو مفهوم است.الف) غافلگیر ب ) قوفڵ گیست

ب ) هنجار شکنی گویشی:زبان شعری کتاب خاولوان، منحصرا مربوط به گویش ایلامی است وجود برخی واژگان مربوط به سایرگویش های کوردی ،نوعی آشنایی زدایی گویشی را به وجود آورده است:هانه گژیەو/ چە نە پەپووڵە ئێ ئسپێ(همان: 198)

عمرێگرڕەدیقەیل م وێران م کەن/ ڕووژێ دوسێ وادە زام مێوان م کەن(همان: 117)

پ) هنجارگریزی زمانی: با توجه به زبان رایج در خاولوان که عموما به کوردی روز ایلامی است و سطح واژگان،ترکیبات و اصطلاحات در آن مربوط به روزگار ماست.وجود بعضی واژگان قدیمی تر که نیاز مراجعه به فرهنگ لغت دارد،شعر را با نوعی باستان گرایی پیوند زده است. واژه‌ های" کونیلگ،ئەلهەک،پەپرووک، ماڵ شەێتان،سناو کوڵەنان از،این قبیل اند. درجایی خوانده بود که شاعر کسی است که به اشیا نام جدیدی بدهد.این نوع نامگذاری در کتاب خاولوان نیز در چند جا زیبا دیدم. شاماسی( شاماهی) خاولوان( تربیت کننده و  پرورش دهنده خواب وخیال)، خیال)، تارتەنەک( عنکبوت)،شه وقی( شاداب)، گوڵ رۊ ئەڵ خوەر( گل آفتابگردان )

سبک شناسی خاولوان : جلیل صفربیگی در خاولوان به سه سبک شعر می گوید.سبک عراقی که در قصیده و غزلهایش تا حدود زیادی چه در گزینش مفاهیم و موضوعات و چه در تصویر سازی از شاعرانی مانند حافظ،سعدی،خواجوی کرمانی پیروی نموده است. نگاه جبرگرایانه به امور هستی،قصه ی آفرینش،تبیین چهره معشوق با ابزار کهن،رندانه سرایی،تضاد با زاهدان،گرویدن به مستی و شراب،تسلیم شدن در برابر عشق،بهره گیری از برخی موتیوهای سبک عراقی نظیر گل و بلبل و پروانه،ققنوس،نقل کلان روایت هایی مانند داستان حضرت موسا ،یوسف،نوح،ضحاک،اصحاب کهف از آن جمله اند.

در بخش آرایه های بدیعی ،علاقه فراوان به صنایعی نظیر جناس،واج آرایی،مراعات نظیر ، تضاد،تلمیح،تجاهل العارف سبب پیوند ناگسستنی سروده‌هايش با این سبک عراقی شده است. مثال هایی که در ادامه می آید،نمونه های روشنی از ارتباطات مضمونی و آرایه ای با این سبک است.

الف ) ارتباطات مضمونی و موضوعی:

بناڵ بوڵبوڵ شەیدای باخ ها وە دەس / بڕێ قەڵای سیافکر قیرقار وە دەس(همان،171)

نشان عهد و وفا نیست در تبسم گل / بنال بلبل بیدل کە جای فریاد است (حافظ:٤٥،١٣٩٣)

هەر هەڵاڵە هادە هاماریە خۊنالیە/جەرگ هەرلاڵەێ دە ئێ گوڵزاره دۊنێ لەت لەت ، (صفربیگی،۷۶: ۱۴۰)

م وێسووم ک وە بازار عشق هاوردن/ ئڕا سەنین م کەس ناتگە سەنار وە دەس(همان: 15)

آن را که بصارت نبود یوسف صدیق / جایی بفروشد که خریدار نباشد (سعدی:۱۴۷،۱۳۷۷)

ایهام:  الف )دەلیو ت وە لێو ژەهردە تەورم کیشاگە/ یەکەمین جامە دە ئێ میخانە ک جوور م کیشاگە(صفربيگي:۸۳،۱۴۰۴) شاعر با آوردن خط جور نخستین خط از خطوط جام شراب و مفهوم کنایی"جور کسی را کشیدن" با واژه ی میخانه ایهام تناسب زیبایی ایجاد کرده است. ب) شەنگ و قەتارئەرا دشمنەیل کردمە م/ ئەڕا چە ئێ هەمزە ساڵە تیر نام دە خوەم؟(همان: 54) کلمه "نام" در اینجا داری دو معناست نخست تیر به خود زدن و دوم تیر در قطار گذاشتن پ) کەێ کەێ پڕنام گیانمان کردوە عشق(همان: 149) به هر صورت می توان این مصراع را قرائت کرد. نخست : هر دو کەێ را بە معنای کاه گرفت جهت تاکید. دوم :اولین "کەێ" حالت سوالی و دومین به معنای" کاه"داشته باشد؛ یعنی عشق چه وقت در جانمان پر از کاه کرده است؟

تجاهل العارف: الف) دەس نەم دە زڵسڵ زوڵف شوەڕت شوورم/ یانە کلگن دە زوڵف ت یاماسی؟(همان: 172)

ب)دەم ئەڵساگە خەو یا م دەخەو ئەڵسم نێەزانم دێ؟/ پەڵنگ دە خوەم سەرەو نامە وەلێ ئاسوودە خەو ئەڵسم(همان: 51) صفربیگی علاوه برکاربست شعر سبک عراقی،در سرودن اشعارش نه تنها ازمضامین و موتیوهای های سبک هندی بلکه  از شگردهای بلاغی فراوانی استفاده می کند که در نظام واره ی تصویری این سبک دیده می شوند.به علاوه توجه شاعر به قوالب غزل و رباعی با بسامد بالا،نوعی علاقه مندی به قوالب مطرح  مکتب اصفهانی است.

مضمون یابی،باریک اندیشی،توجه به مفاهیم انتزاعی،بهره گیری فراوان از آرایه های تمثیل،اسلوب معادله،حس آمیزی،پارادوکس و اغراق توجه به روابط پنهان  پدیده ها نمونه هایی از عنایت شاعر به این سبک است. موارد ياد شده با بسامد کمتر در غزل ها و با بسامد بیشتر در رباعی ها و نو رباعیهای خاولوان دیده می شود. موتیو نوعی تکرار نقشمند جهت آینه و سنگ،شیشه و سنگ،مترسک و کلاغ،مترسک و گنجشک،زخم و چراغ،زخم و دانه انار،زخم و چسب. وەن و مانێشت ،وەن و زخم

اسلوب معادله: الف)شێعری نەوتم/ک یەێ کەلیمەێ خاسوو/ دارێ/ ک دە وەڵنگ واش خوەێ واێ/ منم(همان: 209)

ب) یەدڵ نیە/ ک دەنام سینگ دێرم/ قورئانە/ ک هادە دەسماڵێ سەونز(همان: ۱۸2)

متناقص نما( پارادوکس):  الف ) ئسپێ بۊەریش و سەر باوگم/خاسە/ زمسان/ دڵ داڵگم/ وە وەفرێ گەرمە(همان: 190) ب) دەنگ سکووتە یەگ دیایگەگووش م بێ دەنگ(همان: 12) پ) پەڕم تائەوج موولەق هە م وە ئێ باڵەیل بڕیارگه(همان: 64) ت)م هەرچگ دیرم و نەیرم هەدەباڵاێ نەداریمە(همان: 36)

اغراق : الف ) یەێ جار وتێ جەلیل هاکوو نیەسەێ/ تن ئێقەرە هاتم دەوسن هیشمە جی(همان: 145) ب)دێرە/ چنەشەو خەلیسە/ چەم چە م نیەۊنێ / شه معی /ده س خوەر گرتگه/تا خوەر نەگلی(همان: ۱۸8)

تصویر پردازیهای سبک هندی: الف) شێعری وتم و/شەقاته ڕووشن کردم/ شەر مەنده چراختان دە خەو ئەڵسانم(همان: 187) ب) زیەمێ ڕووشن کەم و دە خوەم چمەو دەر چۊ تەک تەنیاێ/مەگەر تاکوو دە خوەێ دۊرەو کەفێ یەێ لەک لەک تەنێاێ؟(همان: ۸۹) پ) بیلا دڵ خوەم/بنە م دە چاڵ و بمرم/ ئێ ئاگرە/ مەر وە خاک خاموش و بوو(همان: ۱۸۹) ت) م هەرچگ دیرم و نەیرم هە دە باڵاێ نەداریمە (همان:۳۶)

جلیل صفربیگی با چاپ چهل کتاب در زمینه ی شعر و با تخصص ویژه در سرایش شعر های کوتاه به خصوص در قالب رباعی و تجربه ی راههای مختلف سرایش، اکنون به زبانی ویژه و مضمون آفرینی و تصویر سازی سبکی خاص خود رسيده است چنانکه در این کتاب می توان نگاه خاص،او و زاویه دید ویژه اش را در سرایش مشاهده کرد. بسیاری از بیت‌های کتاب خاولوان،نوعی رو آوردن به بیت ها و مصراع هایی است که او پیشتر در زبان فارسی آنها را تجربه کرده است بنابر این بخش اعظم کتاب خاولوان تجربه شخصی و ویژگی های منحصر به فرد او در زمینه سرایش است. مثلا نمونه ای که در ادامه می آید: ت شێری و وەچگە ئاهووێ ها پووست / قەڵبت چنە نەرمە زاڕووێ ها پووست / هەر دە کلگم جۊر کەمووتەر نیشن / دە بان لەشت پیانوێ ها پووست (همان:۱۷۱)

ساحت اندیشه در کتاب خاولوان: اگر در شکل گیری یک اثر بپذیریم که هیچ متني در جزیرە ای تنها و خلوت به وجود نمی آید و متون دائما از جنبه های مختلف چه معنایی و چه ساختاری از همدیگر تغذیه می کنند و همچنین قبول کنیم که آثار ادبي در اسواق هنر و در بازارهای پر زرق و برق ادبیات بر اثر داد و ستد به وجود آمده اند و هم چنین بر این ایده ی ناب از ژولیا کریستوا،بانوی فیلسوف و رمان نویس رومانیایی صحه بگذاریم که در همه ادوار  نظريه ي بينامتنيت،(Intertextuality) با تاکید بر قبول شکل گیری متون جدیدبر پايەی متن هاي پيشين  استوار است و اینکه هيچ متني نيست كه كاملاً مستقل توليد يا حتي دريافت گردد. بنابراين در توليد و دريافت يك متن همواره پيش‌متن ها،نقش اساسي ايفا مي‌كنند. به بيان ديگر، بدون روابط بينامتني هيچ متني خلق نمي‌شود. باید بپذیریم که سهمی از ساحت تفکر در کتاب خاولوان در اثر خوانش متون پیشین و نظریات فلسفی،تاریخی،اسطوره ای و آیینی شکل گرفته است. راهی که صفربیگی در سرایش مجموعه خاولوان پیدا کرده و آن را به جامعه ی ادبی کوردی پیشنهاد داده است راهی تازه حداقل در ساحت غزل امروز است و یادآور این نکته است که باید از حوزه های متعدد اندیشه،زبان و ساختارهای بلاغی و آوایی در متون پیشین بهره برد و آنها را در قالبی نوین و با شمایلی تازه  به مخاطبان شعر امروز عرضه کرد. غزلهای کتاب خاولوان به لحاظ ساحت اندیشه نه رنگ بوی صرفا تغزلی دارد و نه شیفته ی تنانگی هستندکه در شعر امروز باب شده، نه شاعر این مجموعه توصيف صرف معشوق را در دستور کار خودش قرار داده است. او با عبور از مرزهای معهود غزل پا در سپهر غزل حکمی،فلسفی و اجتماعی گذاشته و شعر را از امری تک بعدی به سمت ابعاد دیگر حیات بشری کشانده است.بنابراین از تجربیات ناصر خسرو،خیام،مولانا و بویژه حافظ را در قالب زبانی غیر اززبان فارسی استفاده کرده است.او نه تنها  به لحاظ تفکر بلکه با  تمهیدات دیگر در ساختار نحوی و وجهه ی عاطفی زبان و با تصاویرشاعرانه،نوعی غزل  عراقی را به دنیای غزل کوردی پیشنهاد کرده است. نمونه هایی از این داد و ستد را در نمونه های پیش رو مرور می‌کنیم :جوور شیر داڵگم ئاخر قەسەم دە لاێ منە/ کەێ دەپاێ ڕاکانی خەم ئێ شێعره_ رەنج بێوەرم_ ( همان: ۹۴)

من آنم که در پای خوکان نریزم  / مراین قیمتی لفظ شعر دری را (ناصر خسرو: ۸۴،۱۳۹۵)

به گواه ،ساحت های لفظی و معنایی حافظ تاثیرگذارترین شاعر بر شکل گیری غزل های کتاب خاولوان است.صفربیگی  گاه به استقبال غزلی از خواجه شیراز رفته است و غزلی با همان وزن و قافیه را تدارک دیده است،اما به این وامداری با تغییر در واژگان و با به روز کردن و بومی کردن اثر،نوعی غزلی سبک عراقی  کوردی را سرایندگان غزل امروز پیشنهاد داده است.

هاده کوو دووسێ،رەفیقێ،هەم زوانێ هەم دەمێ؟/ تابنەێ ئەڵ بان زام ئیمە چەسپێ،مەڵهەمێ

هەرکەسێ نەێرێ لەش وگیان وجلیق،عاشقی/ ره خش خوازێ تا بکیشێ پاڵەوانێ،رووسەمێ

هاتمە مسر و وە بازارێ،خریدارم نیە/ هۊچگەناتەو نوا ڕا وێسووم وە درهەمێ(همان:٢١)  و سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی/ دل ز تنهایی به جان آمد خدا را همدمی(حافظ : ۶۵،۱۳۹۴)

کەس نەزانێ ڕا چە هاتیمن،ئراچە چیمنەو (صفربیگی:٢٣،١٤٠٤) از کجا آمده ام آمدنم بهر چه بود/ به کجا می روم آخر ننمایی وطنم(مولوی:٢١٤،۱۴۰۴)

در شعر کوردی صفربیگی،انسان مرکز ثقل هستی است و ارتباطی چند سویه با کائنات دارد هم بە شدت وامدار محیط پیرامون است و هم  طبیعت اطراف و بلکه کل هستی متاثر از اوست.انسان در مثلث به سه راس،عشق،زندگی و مرگ زندگی می کندو این سه در شکل گیری  داستان بودنش درجهان پهناور موثر و مهم است.انسان در مجموعه خاولوان گاه در مفهوم عام انسانی است و شاعر بازتابنده ی حیات اوست حیاتی که سراینده فیلسوفانه می خواهد مفسرش باشدو گاهی در قامت خود شاعر و باشناسنامه ی با نام و نام خانوادگی جلیل صفربیگی که شاعراز بودنش در این هیئت و با این نام خسته شده است.

او در دو غزل زیبا که ازبهترین غزل های این‌مجموعه اند، این مفهوم را متذکر می شود که باید کالبد خود را فرو گذاشت و ازتاریکیها درگذشت و به جان و روح روشن و متعالی رسید،بنابراین او در مقام جانشینی پروردگار می خواهد خالق انسان متکامل تری از خود باشد،ودر آب و گل ازلی خود تصرف کند.  آن را دوبارەسرشته و جلیلی نو از خود بسازد: ئەڕا چەگیان م ڕووشنەو نەۊ،مەگەر دە قەڵبم فتیلە نەێرم/ م دی شەکەت بۊمە دە ئێ تیەریکە،تەحەمڵ ئێ جەلیلە نەێرم (صفربیگی:۹۷،١٤٠٤) ده س نەمە گڵ گیانم،یەێ جەلیل نوو سازم/ خوەم لەقە کەت خوەم کەم،خوەم دە بیل خوەم سازم(همان:۸۵)

در کتاب خاولوان خوشبختانه سهو القلم های ناشی از تایپ یا کم دقتی فراوان نیستند و با توجه به سختی تایپ مطالب به رسم الخط کوردی،این نوع از اشتباه ها پذیرفتنی است هر چند که در چاپ های بعدی،کتاب خاولوان باید منقح تر شود. مواردی از این نوع از سهو القلم ها را متذکر می شوم.

الف) نوع تایپی.

بکێشێ= بکیشێ صفحه ۲۲/مەۊ=مەێ ٣٦/ئمشەویشەن= ئمشەویشەم٥٢/گل گیان= گڵ گیان ٨٥/ رووشم=ڕووشنم٩٠/قەسم=قەسەم٩٤/کوڵێ= کوڵێ١٧٨/کیشە =کیشێ١٨٤/

نتیجه گیری: جلیل صفربیگی شاعر معاصر ایران،در تازه ترین عنوان کتابش که به زبان کوردی ایلامی سروده شده، در چهار قالب قصیده،غزل ،رباعی و رباعی نو،طبع آزمایی کرده ،او در این‌کتاب با بهره گیری ی از عروض و استفاده از آرایه های لفظی و معنوی مجموعه ای قابل تامل رابه مخاطبان شعر امروز کوردی،عرضه داشته است.در کتاب حاضر شیوه های سبکی عراقی،هندی و شعر معاصر کوردی به کار گرفته شده و شاعر توانسته است دفتری رنگارنگ از قوالب امروزی شعر معاصر تهیه نماید.این اثر اگر چه اولین اثر او به زبان کوردی به حساب می آید اما تجربه ی سالهای متمادی در سرایش شعر فارسی سبب شده تا او کارنامه ای ارزشمند در شعر کوردی معاصر دريافت نماید.

منابع و مآخذ:

۱) براهنی،رضا؛(۱۳۷۷)،طلا در مس،چاپ اول ،تهران:نويسنده.

۲)تبریزی،صائب؛( ١٣٩٥)، دیوان صائب تبریزی، تهران: انتشارات .

۳)ثروت،منصور؛(۱۳۹۶)،فرهنگ‌کنایات،تهران:انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

۴)حق شناس،علی محمد؛(۱۳۷۰)،از زبان شناسی به ادبیات،جلداول،چاپ اول تهران:انتشارات:نیلوفر.

۵)سعدی،مصلح الدین؛(۱۳۷۷)،تهران:محمد.

۶) شیرازی،حافظ؛(۱۳۹۳)،دیوان حافظ،چاپ چهارم،تهران:انتشارات یساولی.

۷) قبادیانی،ناصر خسرو؛(۱۳۹۵)،دیوان اشعار،تهران:نشر علم.

۸)صفربیگی،جلیل؛خاولوان،( ۱۴۰۴) ایلام: نشر باشور.

۹)صفربیگی،جلیل،مستعلیق،(۱۴۰۴)،تهران : انتشارات بلم.

۱۰)صفوی،کورش؛( ۱۳۸۳)،اززبان شناسی به ادبیات، جلد اول،چاپ اول،تهران: انتشارات سوره مهر.

۱۱)مولوی،جلاالدین،دیوان شمس؛( ۱۴۰۴)،تهران: انتشارات هرمس.

۱۲)نیشابوری،عطار؛(۱۳۸۷ )منطق الطیر،تهران : انتشارات سخن.

- Halliday,M.A.K. (1985). An introduction to Functional. 

- google. Com/ amp/s/.www.isna.