گزارش جامع ریسک‌های نوظهور بیمه در خاورمیانه (چشم‌انداز ۲۰۲۵)

تاریخ تهیه گزارش: ۱۴۰۴/۰۷/۱۹

مقدمه:

صنعت بیمه در خاورمیانه در آستانه یک تحول بزرگ قرار دارد. در حالی که ریسک‌های سنتی مانند آتش‌سوزی، حوادث و مسئولیت مدنی همچنان اهمیت خود را حفظ کرده‌اند، مجموعه‌ای از ریسک‌های جدید و پیچیده در حال ظهور هستند که مدل‌های کسب‌وکار، محصولات بیمه‌ای و استراتژی‌های ارزیابی ریسک شرکت‌های بیمه را به چالش می‌کشند. این گزارش به بررسی مهم‌ترین ریسک‌های نوظهور در سال ۲۰۲۵ در این منطقه می‌پردازد.

این ریسک‌ها را می‌توان در پنج حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

• فناوری و دیجیتال

• محیط‌زیست و اقلیم

• اقتصادی و ژئوپلیتیک

• اجتماعی و جمعیتی

• قانونی و نظارتی

---

۱. ریسک‌های فناوری و دیجیتال (Technological & Digital Risks)

این حوزه به دلیل سرعت بالای تحولات، پرمخاطره‌ترین و در عین حال پرفرصت‌ترین بخش برای صنعت بیمه است.

۱.۱. حملات سایبری پیشرفته و باج‌افزارهای هوشمند:

• ماهیت ریسک: دیگر حملات سایبری محدود به سرقت داده نیستند. در سال ۲۰۲۵، شاهد حملات پیچیده‌تری هستیم که با استفاده از هوش مصنوعی (AI) انجام می‌شوند. این حملات می‌توانند زیرساخت‌های حیاتی (مانند شبکه‌های برق، آب، حمل‌ونقل و پالایشگاه‌ها)، سیستم‌های مالی و حتی زنجیره‌های تأمین را هدف قرار دهند. باج‌افزارها هوشمندتر شده و به‌جای قفل کردن ساده سیستم‌ها، فرآیندهای صنعتی را مختل کرده و خسارات فیزیکی (Property Damage) و توقف کسب‌وکار (Business Interruption) هنگفتی به بار می‌آورند.

• تأثیر بر بیمه: تقاضا برای بیمه‌نامه‌های سایبری (Cyber Insurance) به شدت افزایش یافته است، اما شرکت‌های بیمه با چالش‌های زیر روبرو هستند:

• دشواری در قیمت‌گذاری: ارزیابی دقیق ریسک سایبری یک سازمان بسیار پیچیده است.

• ریسک تجمیعی (Systemic Risk): یک حمله موفق به یک ارائه‌دهنده خدمات ابری بزرگ (مانند AWS یا Azure) می‌تواند به طور همزمان هزاران شرکت بیمه‌شده را تحت تأثیر قرار دهد و توانایی پرداخت خسارت بیمه‌گران را به چالش بکشد.

• ابهام در پوشش‌ها: آیا خسارت فیزیکی ناشی از حمله سایبری تحت پوشش بیمه اموال است یا بیمه سایبری؟ این ابهامات منجر به اختلافات حقوقی خواهد شد.

۱.۲. مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی (AI Liability):

• ماهیت ریسک: با گسترش استفاده از AI در حوزه‌هایی مانند خودروهای خودران، تشخیص پزشکی، الگوریتم‌های معاملاتی و سیستم‌های استخدام، این سوال مطرح می‌شود که در صورت بروز خطا و ایجاد خسارت، چه کسی مسئول است؟ آیا توسعه‌دهنده الگوریتم، صاحب داده، کاربر نهایی یا خودِ سیستم هوشمند مقصر است؟

• تأثیر بر بیمه: نیاز به محصولات بیمه‌ای کاملاً جدید به نام "بیمه مسئولیت هوش مصنوعی" احساس می‌شود. بیمه‌گران باید بتوانند "جعبه سیاه" الگوریتم‌ها را درک کرده و ریسک‌های ناشی از تصمیمات آن‌ها را ارزیابی کنند. این موضوع به‌ویژه در پروژه‌های بزرگ شهرهای هوشمند منطقه (مانند NEOM در عربستان یا Masdar در امارات) حیاتی است.

۱.۳. ریسک‌های مرتبط با اینترنت اشیاء (IoT) و زیرساخت‌های هوشمند:

• ماهیت ریسک: میلیاردها دستگاه متصل به اینترنت در خانه‌ها، کارخانه‌ها و شهرها، نقاط ورود جدیدی برای حملات سایبری ایجاد می‌کنند. یک هکر می‌تواند از طریق یک سنسور هوشمند ساده به کل شبکه یک کارخانه نفوذ کند. همچنین، خرابی گسترده این دستگاه‌ها به دلیل نقص فنی یا حمله سایبری می‌تواند منجر به خسارات زنجیره‌ای شود.

• تأثیر بر بیمه: بیمه‌گران باید پوشش‌های خود را برای پوشش دادن ریسک‌های مرتبط با دستگاه‌های IoT گسترش دهند. از سوی دیگر، داده‌های جمع‌آوری شده توسط این دستگاه‌ها فرصت بی‌نظیری برای قیمت‌گذاری دقیق‌تر بیمه‌نامه‌ها (مثلاً بیمه خودرو بر اساس رفتار راننده - UBI) و پیشگیری از خسارت فراهم می‌کند.

۲. ریسک‌های محیط‌زیستی و اقلیمی (Environmental & Climate Risks)

تغییرات اقلیمی دیگر یک تهدید دوردست نیست، بلکه یک واقعیت حاضر در خاورمیانه است که تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم بر صنعت بیمه دارد.

۲.۱. رویدادهای آب‌وهوایی شدید (Extreme Weather Events):

ماهیت ریسک: افزایش دمای بی‌سابقه، طوفان‌های شن و گردوغبار شدیدتر و طولانی‌تر، و وقوع سیل‌های ناگهانی در مناطقی که قبلاً خشک بودند (مانند سیل‌های اخیر در امارات و عمان). این رویدادها خسارات گسترده‌ای به اموال، زیرساخت‌ها و کشاورزی وارد می‌کنند.

تأثیر بر بیمه:

افزایش خسارات فاجعه‌بار (CAT Losses): شرکت‌های بیمه با حجم بالایی از مطالبات خسارت در بیمه‌های اموال، مهندسی و کشاورزی روبرو می‌شوند.

غیرقابل بیمه شدن برخی مناطق: ممکن است برخی مناطق ساحلی یا مستعد سیل به دلیل تکرار بالای حوادث، "غیرقابل بیمه" (Uninsurable) شوند.

نیاز به مدل‌های ریسک اقلیمی: بیمه‌گران باید از مدل‌های پیشرفته اقلیمی برای قیمت‌گذاری و مدیریت پرتفوی خود استفاده کنند.

۲.۲. ریسک‌های گذار به اقتصاد کم‌کربن (Transition Risks):

ماهیت ریسک: دولت‌های خاورمیانه، به ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس، در حال سرمایه‌گذاری سنگین برای کاهش وابستگی به نفت و حرکت به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر هستند (مانند چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان). این گذار، ریسک‌هایی را برای صنایع سنتی مبتنی بر سوخت فسیلی ایجاد می‌کند. شرکت‌هایی که نتوانند خود را با این تغییرات وفق دهند، با کاهش ارزش دارایی‌ها و ورشکستگی مواجه خواهند شد.

تأثیر بر بیمه:

ریسک سرمایه‌گذاری: پرتفوی سرمایه‌گذاری شرکت‌های بیمه که بخش بزرگی از آن در صنایع نفتی و پتروشیمی است، در معرض ریسک کاهش ارزش قرار دارد.

ریسک مسئولیت مدیران (D&O): مدیران شرکت‌هایی که در گذار به اقتصاد سبز کوتاهی کنند، ممکن است توسط سهامداران به دلیل عدم مدیریت صحیح ریسک‌های اقلیمی مورد شکایت قرار گیرند.

فرصت‌های جدید: بیمه پروژه‌های عظیم انرژی‌های تجدیدپذیر (نیروگاه‌های خورشیدی و بادی) یک بازار جدید و رو به رشد برای بیمه‌گران است.

---

۳. ریسک‌های اقتصادی و ژئوپلیتیک (Economic & Geopolitical Risks)

بی‌ثباتی‌های سیاسی و اقتصادی همواره جزئی از مشخصه‌های منطقه خاورمیانه بوده، اما شکل جدیدی به خود گرفته‌اند.

۳.۱. شکنندگی زنجیره تأمین (Supply Chain Fragility):

• ماهیت ریسک: پاندمی کرونا و درگیری‌های اخیر ژئوپلیتیک (مانند تنش‌ها در دریای سرخ) نشان داد که زنجیره‌های تأمین جهانی تا چه حد شکننده‌اند. یک اختلال کوچک در یک نقطه از جهان می‌تواند تولید و تجارت را در کل منطقه مختل کند. وابستگی شدید کشورهای منطقه به واردات کالا (به‌ویژه مواد غذایی و دارویی) این ریسک را تشدید می‌کند.

• تأثیر بر بیمه: تقاضا برای بیمه‌های "توقف کسب‌وکار مشروط" (Contingent Business Interruption) که خسارت ناشی از اختلال در زنجیره تأمین تأمین‌کنندگان یا مشتریان را پوشش می‌دهد، به شدت افزایش می‌یابد. ارزیابی این ریسک نیازمند شفافیت کامل در زنجیره تأمین است که اغلب وجود ندارد.

۳.۲. تورم پایدار و نوسانات ارزی:

ماهیت ریسک: فشارهای تورمی جهانی و داخلی، هزینه تعمیرات و جایگزینی اموال آسیب‌دیده را به شدت افزایش می‌دهد. این امر منجر به پدیده "کم‌بیمه‌گی" (Underinsurance) می‌شود، جایی که ارزش بیمه‌شده دارایی‌ها از ارزش واقعی جایگزینی آن‌ها کمتر است.

تأثیر بر بیمه:

افزایش ضریب خسارت: هزینه پرداخت خسارت‌ها از حق بیمه دریافت شده پیشی می‌گیرد.

نیاز به بازنگری ارزش دارایی‌ها: بیمه‌گران و بیمه‌گذاران باید به طور مداوم ارزش دارایی‌های تحت پوشش را به‌روزرسانی کنند تا از کم‌بیمه‌گی جلوگیری شود.

---

۴. ریسک‌های اجتماعی و جمعیتی (Social & Demographic Risks)

تغییرات در ساختار جمعیت و انتظارات جامعه، ریسک‌های جدیدی را برای بیمه‌گران ایجاد می‌کند.

۴.۱. سلامت روان و فرسودگی شغلی:

ماهیت ریسک: تغییر سبک زندگی، فشارهای کاری در محیط‌های رقابتی و اثرات روانی پس از پاندمی، منجر به افزایش چشمگیر مشکلات سلامت روان و فرسودگی شغلی در میان نیروی کار جوان منطقه شده است.

تأثیر بر بیمه: این موضوع به طور مستقیم بر بیمه‌های درمان تکمیلی و بیمه‌های عمر و حوادث گروهی تأثیر می‌گذارد. شرکت‌های بیمه با افزایش مطالبات مربوط به خدمات روانشناسی و روانپزشکی و همچنین غرامت از کارافتادگی ناشی از مشکلات روانی روبرو هستند. این ریسک به سختی قابل اندازه‌گیری و کنترل است.

۴.۲. افزایش امید به زندگی و ریسک طول عمر (Longevity Risk):

ماهیت ریسک: بهبود خدمات بهداشتی و درمانی در منطقه، امید به زندگی را افزایش داده است. این خبر خوب، برای شرکت‌های ارائه‌دهنده بیمه‌های مستمری و بازنشستگی یک ریسک بزرگ است. آن‌ها باید برای مدت طولانی‌تری از آنچه پیش‌بینی کرده‌اند، به بازنشستگان مستمری پرداخت کنند.

تأثیر بر بیمه: شرکت‌های بیمه عمر نیاز به مدل‌های دقیق‌تر مرگ‌ومیر و مدیریت سرمایه‌گذاری بلندمدت دارند تا بتوانند تعهدات آتی خود را پوشش دهند.

---

۵. ریسک‌های قانونی و نظارتی (Legal & Regulatory Risks)

مقررات جدید می‌توانند به سرعت چشم‌انداز ریسک را برای بیمه‌گران تغییر دهند.

۵.۱. مقررات حفاظت از داده‌ها:

• ماهیت ریسک: کشورهایی مانند عربستان (PDPL) و امارات (DPL) قوانین سخت‌گیرانه‌ای مشابه GDPR اروپا برای حفاظت از داده‌های شخصی وضع کرده‌اند. هرگونه نشت یا سوءاستفاده از اطلاعات مشتریان می‌تواند منجر به جریمه‌های سنگین و آسیب به اعتبار شرکت شود.

• تأثیر بر بیمه: بیمه‌گران که حجم عظیمی از داده‌های حساس مشتریان را در اختیار دارند، باید سرمایه‌گذاری زیادی در امنیت داده و انطباق با این مقررات انجام دهند. این ریسک، هم یک ریسک عملیاتی و هم یک ریسک اعتباری است.

نتیجه‌گیری و توصیه‌ها برای شرکت‌های بیمه:

سال ۲۰۲۵ سالی تعیین‌کننده برای صنعت بیمه خاورمیانه خواهد بود. شرکت‌هایی که صرفاً به مدل‌های سنتی کسب‌وکار پایبند بمانند، در مواجهه با این ریسک‌های پیچیده و درهم‌تنیده با مشکلات جدی روبرو خواهند شد. برای موفقیت در این محیط جدید، شرکت‌های بیمه باید:

1. نوآوری در محصول: طراحی بیمه‌نامه‌های ماژولار و سفارشی برای پوشش ریسک‌های جدید مانند مسئولیت AI، حملات سایبری پیشرفته و اختلال در زنجیره تأمین.

2. سرمایه‌گذاری در فناوری: استفاده از هوش مصنوعی، تحلیل داده‌های کلان (Big Data) و IoT برای درک بهتر ریسک، قیمت‌گذاری دقیق‌تر، پیشگیری از خسارت و بهبود فرآیند رسیدگی به خسارت.

3. مدیریت ریسک کل‌نگر (Holistic Risk Management): درک ارتباط بین ریسک‌های مختلف (مثلاً چگونه تغییرات اقلیمی بر زنجیره تأمین و ریسک‌های اقتصادی تأثیر می‌گذارد).

4. توسعه استعدادها: استخدام و آموزش متخصصان جدید در حوزه‌هایی مانند علم داده (Data Science)، امنیت سایبری و مدل‌سازی اقلیمی.

5. همکاری با نهادهای نظارتی: تعامل فعال با رگولاتورها برای تدوین قوانینی که هم از مصرف‌کننده حمایت کند و هم فضا را برای نوآوری باز بگذارد.

آینده صنعت بیمه در خاورمیانه متعلق به شرکت‌هایی است که این ریسک‌های نوظهور را نه تنها به عنوان یک تهدید، بلکه به عنوان فرصتی برای تحول و ارائه ارزش بیشتر به مشتریان خود ببینند.