دقت کردهاید که گاهی افکار ما بلندبلند در ذهنمان با هم حرف میزنند؟
چشمهایمان بسته است، یا شاید هم در حال درس خواندنیم؛
شاید مشغول انجام پروژهای مهم باشیم.
بیآنکه کلمهای بر زبان بیاوریم، افکارمان با هم بحث میکنند، مخالفت میکنند، حتی دعوا میکنند.
ناگهان خودمان هم با صدای بلند جواب میدهیم:
«نه! آخه اون پیش خودش چی فکر کرده؟!»
و بعد دوباره سکوت…
بازگشت به همان صفحهٔ کتاب، همان خط ناتمام، همان کاری که چند لحظه پیش در حال انجامش بودیم.
این تجربه برای بسیاری از ما آشناست. روانشناسان این گفتوگوی پنهان ذهن را گفتوگوی درونی مینامند.
آیا واقعاً میتوان این همهمه ذهنی را یکشبه خاموش کرد؟ صادقانه نظرم را بگویم، احتمالا نه.
گفتوگوی درونی پدیدهای است که بخشی طبیعی از فرایند فکر کردن انسان به شمار میآید. ذهن انسان هنگام تصمیمگیری، تحلیل موقعیتها یا حتی مرور اتفاقات گذشته، به شکل کلمات و جملههای درونی با خود سخن میگوید. در واقع، بسیاری از فرایندهای شناختی ما از طریق همین گفتوگوی خاموش انجام میشوند.
اما مسئله زمانی آغاز میشود که این گفتوگوها در لحظهای رخ میدهند که ما به تمرکز عمیق نیاز داریم؛ مثلاً هنگام مطالعه یا انجام فعالیتهای ذهنی مهم. ذهن نمیتواند همزمان با حداکثر توان هم درگیر بحثهای درونی باشد و هم مطالب درسی را پردازش کند.
به همین دلیل است که گاهی ساعتها کتاب مقابل ما باز است، اما پیشرفت چندانی احساس نمیکنیم. مشکل همیشه دشواری درس نیست؛ گاهی ذهن ما بیش از آنکه درگیر متن باشد، درگیر گفتوگوهای ناتمام درونی است.
خلاصه اینکه گفتوگوی درونی دشمن ما نیست. همین توانایی است که به من و شما امکان برنامهریزی، تحلیل و تصمیمگیری میدهد. در چنین حالتی مهمترین مسئله حذف افکار نیست، بلکه مدیریت آنهاست.
اگرچه گفتوگوی درونی امری رایج و طبیعی است، اما میتوان با چند روش ساده اثر آن را هنگام مطالعه یا کار کاهش داد:
ایجاد فاصلههای کوتاه میان دورههای مطالعه. استراحتهای کوتاه به ذهن فرصت میدهد افکار پراکنده خود را پردازش کند و با تمرکز بیشتری به کار اصلی بازگردد.
یادداشت کردن افکاری که ناگهان وارد ذهن میشوند. نوشتن یک نگرانی یا ایده روی کاغذ باعث میشود ذهن احساس کند آن فکر ثبت شده و دیگر نیازی به تکرار مداوم آن در ذهن نیست.
بازگرداندن آگاهانه توجه به کار یا مسئلهٔ درسی. هر زمان متوجه شدیم که ذهنمان از موضوع اصلی فاصله گرفته است، میتوانیم بدون سرزنش خود توجهمان را دوباره به مطالعه برگردانیم. همین آگاهی ساده به مرور زمان توانایی تمرکز را تقویت میکند.
این سه راهکار از نظر علمی نیز با پژوهشهای کنترل توجه (Attention Control) و مدیریت سرگردانی ذهن (Mind Wandering Regulation) همخوانی دارند.
با این حال، باید بگویم که من شخصاً وقتی این مدل افکار سراغم میآیند، بلند میشوم و یک لیوان آب میخورم یا آهنگی را که انرژی از دسترفته من در این جنگ ذهنی را برگرداند چند بار با صدای بلند گوش میدهم. شاید این کار سادهترین راه برای بیرون کشیدن خودم از آن بحثهای بیپایان درونی باشد؛ البته گاهی هم بیفایده!
