### آیا اصول بدیهی زندگی بشر از آغاز با انسان همراه بودهاند؟
این قاعده که مورد بحث است، از اصول بدیهی زندگی بشر محسوب میشود. از زمان پیدایش انسان، این اصل همواره مورد توجه بوده و اساس زندگی انسانها را شکل داده است. اما آیا در اسلام نیز به این موضوع پرداخته شده است؟
---
### آیا قرآن اولین منبع طرح این قاعده در اسلام است؟
در قرآن آیاتی وجود دارد که به نظر میرسد به همین بحث اشاره میکنند. مثلاً در آیهای خطاب به کفار آمده است: اگر این قرآن و دین از سوی خدا باشد و شما آن را انکار کنید، چه سرنوشتی خواهید داشت؟ قرآن هشدار میدهد که احتمال حقانیت آن وجود دارد و اگر چنین باشد، انکار آن عواقب سختی مانند عذاب جهنم در پی خواهد داشت.
---
### چرا باید حتی در صورت عدم قطعیت تحقیق کنیم؟
قرآن تأکید میکند که حتی اگر دلیل محکمی برای حقانیت یا عدم حقانیت دین پیدا نکنید، باز هم باید احتیاط کنید. زیرا احتمال ضرر وجود دارد و عقل حکم میکند که از خطرات احتمالی دوری کنیم. این همان قاعده "دفع ضرر محتمل" است که در اسلام بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
---
### آیا داستان مؤمن آل فرعون نمونهای از این قاعده است؟
در داستان مؤمن آل فرعون، او به کفار هشدار میدهد: اگر شخصی ادعا کند پیامبر خدا است و معجزه بیاورد، دو احتمال وجود دارد: راست بگوید یا دروغ. اگر راست بگوید و شما او را بکشید، عذاب الهی در انتظارتان خواهد بود. پس باید تحقیق کنید، نه اینکه بیگناهان را به خطر بیندازید.
---
### چرا روایات بر احتیاط بیشتر تأکید دارند؟
در روایات حتی گفته شده اگر پس از تحقیق هم به نتیجه نرسیدید، باز هم باید جانب ایمان را بگیرید. زیرا خطر انکار خدا و عذاب اخروی بسیار سنگینتر از پذیرش احتمالی آن است. این نگاه شبیه به "شرطبندی پاسکال" در فلسفه غرب است که میگوید: اگر خدا وجود نداشته باشد، شما چیزی را از دست نمیدهید، اما اگر وجود داشته باشد، سود ایمان بینهایت است.
---
### آیا امامان نیز به این قاعده استناد کردهاند؟
امام صادق (ع) در پاسخ به کسی که اعمال دینی را مسخره میکرد، فرمود: اگر حرف تو درست باشد و خدا و قیامتی نباشد، ما و شما برابریم. اما اگر حرف ما درست باشد، ما به بهشت میرویم و تو به جهنم. پس چرا این خطر را بپذیری؟ این استدلال بر اساس "احتیاط عقلی" است که در روایات متعدد به آن اشاره شده است.
---
### چرا معتزله تحقیق درباره خدا را واجب میدانند؟
معتزله با استناد به قاعده دفع ضرر محتمل، استدلال میکنند که تحقیق درباره خدا واجب است. زیرا اگر خدا وجود داشته باشد و ما او را نشناسیم، دچار عذاب میشویم. حتی اگر وجود نداشته باشد، تحقیق کردن ضرری ندارد. پس عقل حکم میکند که برای جلوگیری از خطر احتمالی، به دنبال شناخت خدا باشیم.
---
### نتیجهگیری: آیا این قاعده در علم کلام هم کاربرد دارد؟
این قاعده در مباحث کلامی مانند اثبات وجود خدا و امامت مطرح شده است. حتی متکلمانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی و فخر رازی از آن استفاده کردهاند. بنابراین، میتوان گفت این اصل یکی از پایههای استدلالهای دینی در اسلام است که هم در قرآن و هم در روایات به آن توجه ویژه شده است.
