مقدمه
خانواده اولین و ماندگارترین نهاد تربیتی است. قبل از مدرسه، مسجد، رسانه و حتی رفیق، این خانواده است که چارچوب ذهنی فرزند را میسازد. حالا که رسانه تا وسط خانهها، اتاقها و حتی تختخوابها نفوذ کرده، دیگر نمیشود نقش خانواده را تزئینی دید.
تربیت رسانهای اگر از خانواده شروع نشود، هر اقدامی در مدرسه و جامعه دیرهنگام و کماثر خواهد بود.
تغییر میدان تربیت؛ از حیاط خانه تا صفحه موبایل
در گذشته، نگرانی خانوادهها کوچه و محله بود. امروز میدان تربیت، گوشی هوشمند است.
مسئله این نیست که «رسانه آمده»، مسئله این است که قواعد خانه با شرایط جدید بهروزرسانی نشده. بسیاری از خانوادهها هنوز با منطق دهههای قبل میخواهند فرزند دهه رسانه را مدیریت کنند؛ نتیجهاش هم یا رهاسازی کامل است یا کنترل عصبی و شکستخورده.
تربیت رسانهای چیست و چه نیست؟
تربیت رسانهای:
فقط محدود کردن نیست
فقط فیلتر کردن نیست
فقط نصیحت اخلاقی هم نیست
تربیت رسانهای یعنی:
آموزش فهم رسانه
شکلدهی ذائقه
ایجاد قدرت انتخاب
و ساختن «خودکنترلی»
خانوادهای که فقط منع میکند ولی توضیح نمیدهد، در واقع فرزند را برای دنیای بیرون بیدفاع میفرستد.
الزامات تربیت رسانهای در خانواده ایرانی
۱. والد آگاه، نه والد مضطرب
والدی که خودش شناختی از رسانه ندارد، یا افراط میکند یا تسلیم میشود.
اولین الزام، ارتقای سواد رسانهای والدین است.
نمیشود از نوجوان انتظار تحلیل داشت، وقتی پدر و مادر خودشان اسیر شایعه، کلیپهای هیجانی و اخبار بدون منبع هستند.
۲. الگوی رفتاری، نه دستور کلامی
فرزند به حرف گوش نمیدهد؛ به رفتار نگاه میکند.
وقتی:
والد مدام گوشی دستش است
سر سفره موبایل حضور دارد
و شبها تا دیر وقت در شبکههای اجتماعی میچرخد
بعد انتظار مدیریت رسانه از نوجوان، بیشتر شبیه شوخی است تا تربیت.
۳. قانون شفاف، نه سلیقهای
خانه باید قانون رسانهای داشته باشد:
زمان استفاده
مکان استفاده
نوع محتوای مجاز
سن مناسب هر پلتفرم
قانون اگر شفاف و ثابت نباشد، تبدیل به محل دعوا و چانهزنی میشود و احترامش میریزد.
نیازهای واقعی خانوادهها در این حوزه
۱. محتوای آموزشی ساده و کاربردی
خانوادهها به کتابهای پیچیده دانشگاهی نیاز ندارند.
نیاز دارند بدانند:
با گوشی فرزندشان چه کنند
چگونه گفتوگو کنند
کِی سختگیری لازم است و کِی اعتماد
۲. جایگزین سالم برای رسانه
نمیشود فقط «نه» گفت.
اگر رسانه حذف یا محدود میشود، باید:
گفتوگو
ورزش
فعالیت جمعی
مسئولیت خانوادگی
جای آن را بگیرد. خلأ، دشمن تربیت است.
۳. بازسازی رابطه عاطفی
بخش زیادی از پناهبردن نوجوان به رسانه، نتیجه فقر گفتوگوی عاطفی در خانه است.
خانوادهای که شنونده خوبی باشد، کمتر نگران رسانه خواهد بود.
نگاه اسلامی–ایرانی به تربیت رسانهای
در نگاه اسلامی:
تربیت با محبت شروع میشود
با عقلانیت ادامه پیدا میکند
و با مسئولیتپذیری کامل میشود
نه رهاسازی غربی پاسخ میدهد، نه سختگیری خشن و کور.
خانواده ایرانیِ موفق، رسانه را دشمن نمیبیند؛ آن را میدان تربیت میداند.
جمعبندی
تربیت رسانهای اگر در خانواده جدی گرفته نشود، جامعه هزینهاش را خواهد داد.
خانهای که قانون، الگو، گفتوگو و آگاهی دارد، میتواند نوجوانی تربیت کند که:
اسیر رسانه نیست
از آن استفاده میکند
و حتی در آینده آن را اصلاح میکند
مسئله این نیست که رسانه وارد خانواده شده؛
مسئله این است که خانواده چقدر برای این ورود آماده بوده است.
