در عصر سلطه رسانههای دیجیتال، خانواده همچنان مهمترین نهاد تربیتی است؛ اما نقش والدین از «کنترلگر» به «راهنما» تغییر یافته است. بسیاری از آسیبهای رسانهای نوجوانان نه از خود رسانه، بلکه از فقدان هدایت آگاهانه والدین ناشی میشود. این مقاله با رویکرد اسلامی–رشدی–ایرانی، به تبیین نقش والدین در مدیریت، هدایت و معنابخشی به زیست رسانهای فرزندان پرداخته و راهبردهای عملی برای ایفای این نقش ارائه میدهد.
کلیدواژهها
والدین، تربیت رسانهای، خانواده ایرانی، نوجوانان، سواد رسانهای، سبک زندگی اسلامی
مقدمه
واقعیت تلخ اما ساده است:
امروز رسانهها بیشتر از پدر و مادر با فرزندان صحبت میکنند.
اگر والدین نقش فعالی در این میدان نداشته باشند، فرزند تربیت نمیشود؛ «برنامهریزی» میشود، آن هم توسط الگوریتمها. تربیت رسانهای دیگر یک انتخاب لوکس نیست؛ یک ضرورت حیاتی است.
۱. تغییر زمین بازی تربیت
در گذشته، تربیت عمدتاً در خانه، مدرسه و محله اتفاق میافتاد. امروز:
تلفن همراه، اتاق نوجوان است
شبکه اجتماعی، جمع دوستان اوست
اینفلوئنسر، الگوی رفتاری اوست
اگر والدین این تغییر زمین را نفهمند، بازی را باختهاند.
۲. خطای رایج والدین در مواجهه با رسانه
بیشتر والدین یکی از این دو خطا را مرتکب میشوند:
1. رهاسازی کامل: «بچه است، خودش میفهمد»
2. کنترل سختگیرانه: محدودیت بدون گفتوگو
هر دو مسیر، به تقابل، پنهانکاری و شکاف عاطفی منجر میشود.
۳. والدین؛ ناظر یا راهنما؟
نقش درست والدین، نه پلیس رسانهای است و نه تماشاگر بیتفاوت.
والدین باید:
راهنما باشند، نه فقط ناظر
همراه باشند، نه فقط محدودکننده
گفتوگو کنند، نه فقط دستور بدهند
در تربیت اسلامی، «محبت همراه با اقتدار» اصل بنیادین است.
۴. اهمیت الگوی رفتاری والدین
نوجوان به حرف والدین گوش نمیدهد؛ به رفتارشان نگاه میکند.
والدی که:
خودش دائم در گوشی است
مصرف رسانهای بیهدف دارد
اخبار و شایعات را بیفکر بازنشر میکند
نمیتواند انتظار تربیت رسانهای سالم از فرزندش داشته باشد.
۵. گفتوگوی رسانهای در خانواده
یکی از مؤثرترین ابزارهای تربیت رسانهای:
گفتوگوی منظم
بدون تحقیر
بدون ترسسازی
سؤالهایی مثل:
«این محتوا چه پیامی دارد؟»
«چه چیزی را عادی جلوه میدهد؟»
«اگر جای تولیدکننده بودی، چه میکردی؟»
تفکر انتقادی را فعال میکند.
۶. چارچوبسازی بهجای ممنوعسازی
ممنوعیت مطلق، کنجکاوی را تشدید میکند.
چارچوبسازی یعنی:
تعیین زمان مصرف
انتخاب محتوای مناسب
توافق خانوادگی
شفافیت در قواعد
این رویکرد، مسئولیتپذیری را تقویت میکند.
۷. رسانه و تربیت ایمانی فرزندان
رسانه میتواند:
ایمان را سطحی کند
یا آن را زیسته و قابل لمس نشان دهد
والدین باید:
پیوند دین با زندگی واقعی را نشان دهند
ایمان را از حالت شعاری خارج کنند
الگوهای دینی واقعی معرفی کنند
نه با اجبار، بلکه با روایت و تجربه.
۸. راهبردهای عملی برای والدین
1. افزایش سواد رسانهای خود والدین
2. تنظیم «سبک مصرف رسانهای خانوادگی»
3. تولید تجربههای مشترک غیررسانهای
4. اعتمادسازی بهجای کنترل پنهانی
5. استفاده هدفمند از رسانه برای آموزش و رشد
نتیجهگیری
در جهان رسانهای امروز، والدینی موفقاند که نقش خود را بازتعریف کردهاند. هدایت رسانهای فرزندان، نه با حذف رسانه ممکن است و نه با تسلیم شدن در برابر آن. خانواده ایرانی، اگر آگاهانه وارد این میدان شود، میتواند رسانه را از تهدید به فرصت تربیتی تبدیل کند. آینده فرزندان، از همین تصمیمهای کوچک امروز والدین ساخته میشود.
