نقد فیلم «برای یک زندگی معمولی»

نقد فیلم «برای یک زندگی معمولی» | تقلا برای بقا در مرز اخلاق، عشق و واقعیت

یادداشت هومن اولیایی

فیلم «برای یک زندگی معمولی» ساخته‌ی عباس رافعی، تلاشی است برای روایت زیست انسان معاصر در جامعه‌ای که «معمولی زندگی کردن» در آن دیگر امری بدیهی و ساده نیست، بلکه به رؤیایی دور و دشوار تبدیل شده است. رافعی در این فیلم، به‌جای آن‌که صرفاً داستانی خطی و ملودراماتیک تعریف کند، می‌کوشد از خلال موقعیت‌های عاطفی و اجتماعی، تصویری از فروپاشی تدریجی امنیت روانی و اخلاقی انسان امروز ارائه دهد؛ انسانی که برای حفظ حداقلی از آرامش، ناچار است مدام میان خواسته‌های شخصی، فشارهای بیرونی و بحران‌های درونی خود دست به انتخاب بزند.

در وهله‌ی نخست، آنچه فیلم را قابل توجه می‌کند، عنوان آن است؛ «برای یک زندگی معمولی» عنوانی است که به‌ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما در بطن خود پرسشی تلخ و اجتماعی نهفته دارد: آیا در جهان امروز، به‌ویژه در بستر جامعه‌ی ایرانی، اساساً «زندگی معمولی» ممکن است؟ رافعی پاسخ این پرسش را نه با شعار، بلکه با قرار دادن شخصیت‌ها در وضعیت‌های پیچیده و فرساینده جست‌وجو می‌کند. شخصیت‌های فیلم بیش از آن‌که در پی آرزوهای بزرگ باشند، درگیر ابتدایی‌ترین شکل بقا، آرامش و تداوم زندگی‌اند؛ و همین مسئله، فیلم را به اثری درباره‌ی اضطراب زیستن تبدیل می‌کند.

فیلم در سطح روایت، بر تنش‌های خانوادگی، عاطفی و اجتماعی تکیه دارد؛ تنش‌هایی که نه از دل حادثه‌ای بزرگ، بلکه از دل روزمرگی و فرسایش تدریجی روابط شکل می‌گیرند. این یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جهان رافعی در این اثر است: او به‌جای ساختن بحران‌های ناگهانی و بیرونی، بحران را در خود زندگی روزمره می‌جوید. شخصیت‌ها در ظاهر در حال ادامه دادن یک زندگی عادی‌اند، اما زیر پوست این عادی بودن، نوعی بی‌ثباتی عاطفی و اخلاقی جریان دارد که هر لحظه امکان انفجار دارد. به همین دلیل، فیلم از همان ابتدا بر نوعی تعلیق درونی بنا می‌شود؛ تعلیقی که بیش از آن‌که وابسته به «چه خواهد شد» باشد، به این وابسته است که «این آدم‌ها تا کجا می‌توانند دوام بیاورند؟»

یکی از نقاط قوت فیلم، نگاه همدلانه‌اش به شخصیت‌هاست. رافعی نه قاضی شخصیت‌هایش می‌شود و نه آن‌ها را به تیپ‌های آشنا و مصرف‌شده‌ی سینمای اجتماعی فرو می‌کاهد. او تلاش می‌کند هر شخصیت را در نسبت با زخم‌ها، محدودیت‌ها و شرایط زیسته‌اش بفهمد. همین مسئله باعث می‌شود حتی در لحظاتی که کاراکترها تصمیم‌های اشتباه می‌گیرند یا به بن‌بست‌های اخلاقی می‌رسند، فیلم آن‌ها را محکوم نکند، بلکه بکوشد چرایی این لغزش‌ها را نشان دهد. در واقع، مسئله‌ی اصلی فیلم نه خیر و شر، بلکه فرسودگی انسان در مواجهه با شرایطی است که انتخاب درست را دشوار می‌کند.

از منظر مضمونی، «برای یک زندگی معمولی» بیش از هر چیز درباره‌ی شکاف میان خواستن و توانستن است. آدم‌های فیلم خواهان عشق، ثبات، امنیت و آرامش‌اند، اما جهان پیرامونشان مدام این خواسته‌ها را عقب می‌زند. این عقب‌زدگی صرفاً اقتصادی یا اجتماعی نیست؛ بلکه به حوزه‌ی عاطفه و هویت نیز نفوذ می‌کند. در چنین فضایی، عشق هم دیگر پناهگاه امنی نیست، خانواده الزاماً محل آرامش نیست، و اخلاق نیز به‌جای آن‌که اصلی روشن و قابل اتکا باشد، به میدان خاکستری و پرابهامی بدل می‌شود که هرکس به‌نوعی در آن دست‌وپا می‌زند. فیلم از این منظر، تصویری از جامعه‌ای ارائه می‌دهد که در آن آدم‌ها بیش از آن‌که زندگی کنند، در حال مدیریت بحران دائمی هستند.

با این حال، فیلم در کنار امتیازهایش، از ضعف‌هایی نیز خالی نیست. مهم‌ترین مسئله این است که در برخی لحظات، فیلم بیش از آن‌که به قدرت تصویر و موقعیت تکیه کند، به سمت بیان مستقیم و آشکارِ مضمون می‌رود. گاهی احساس می‌شود فیلم‌ساز بیش از اندازه مایل است «پیام» خود را روشن کند و همین امر، از ظرافت دراماتیک اثر می‌کاهد. سینما زمانی تأثیرگذارتر است که اجازه دهد معنا از دل کنش، سکوت، نگاه و جزئیات بیرون بیاید؛ نه آن‌که صرفاً در سطح دیالوگ یا موقعیت‌های توضیحی بیان شود. در «برای یک زندگی معمولی» بعضی صحنه‌ها ظرفیت آن را دارند که پیچیده‌تر و چندلایه‌تر بسط پیدا کنند، اما فیلم گاه زودتر از موعد، معنای خود را آشکار می‌کند.

نکته‌ی دیگر، ریتم اثر است. فیلم در بخش‌هایی موفق می‌شود حس فرسایش و خستگی زیستن را به مخاطب منتقل کند، اما در بعضی فصل‌ها این کندی ریتم به جای آن‌که در خدمت مضمون قرار بگیرد، به افت انرژی روایت منجر می‌شود. مرز میان «ریتم تأملی» و «ایستایی روایی» مرز باریکی است؛ و فیلم همیشه موفق نمی‌شود این تعادل را حفظ کند. اگرچه این کندی تا حدی با جهان تلخ و فرسوده‌ی شخصیت‌ها همخوان است، اما در برخی بخش‌ها از شدت کشش دراماتیک می‌کاهد.

با وجود این، فیلم در کلیت خود اثری است که می‌خواهد دردِ بی‌صدای طبقه‌ای از آدم‌ها را روایت کند؛ آدم‌هایی که نه قهرمان‌اند، نه ضدقهرمان، نه در پی فتح جهان‌اند و نه حتی رویای خارق‌العاده‌ای دارند. تمام خواسته‌شان این است که بتوانند «معمولی» زندگی کنند؛ خواسته‌ای که در جهان فیلم، از هر آرزوی بزرگی دست‌نیافتنی‌تر به نظر می‌رسد. همین نگاه است که «برای یک زندگی معمولی» را از یک ملودرام ساده فراتر می‌برد و به اثری درباره‌ی شکنندگی زیست انسانی بدل می‌کند.

در نهایت، «برای یک زندگی معمولی» فیلمی است درباره‌ی شکست رؤیای سادگی؛ درباره‌ی انسان‌هایی که در آرزوی آرامش‌اند، اما در جهانی زندگی می‌کنند که آرامش را به کالایی کمیاب بدل کرده است. عباس رافعی در این فیلم، اگرچه گاهی در دام تصریح و کندی می‌افتد، اما در ترسیم اضطراب پنهانِ زندگی روزمره و بن‌بست‌های عاطفی و اجتماعی انسان معاصر، لحظات قابل تأملی خلق می‌کند. فیلم نه اثری بی‌نقص، بلکه تلاشی شریف برای دیدن و نشان دادن رنجِ آرام و خاموش آدم‌هایی است که می‌خواهند فقط زندگی کنند؛ ساده، بی‌دردسر و معمولی، اما همین خواسته‌ی ساده، در جهان امروز از همیشه دشوارتر شده است.