جستوجوی بشر برای یافتن تکیهگاهی عقلانی در میان تلاطم حوادث، در تاریخ اندیشه به ظهور اصولی بنیادین انجامیده است که گویی ستونهای خیمه ادراک ما از جهان هستند. در یک سوی این تاریخ، گوتفرید ویلهلم لایبنیتس با «اصل جهت کافی» اعلام کرد که هیچ پدیدهای بدون دلیلِ کافی واقعیت نمییابد و در سوی دیگر، فیلسوفان مسلمان با قاعده «تقدم وجوب بر وجود»، بر این باور پای فشردند که هیچ ممکنی به عرصه هستی قدم نمیگذارد مگر آنکه از طریق علتی تامه، وجودش به سر حد ضرورت و وجوب رسیده باشد. این دو اصل، در غایت خود تلاشی هستند برای «اهلی کردن جهان»؛ تلاشی برای آنکه ثابت کنند هستی، قلمروِ تصادفهای کور نیست، بلکه ساختاری عقلانی و تبیینپذیر دارد که در آن هر «بودنی» متکی بر یک «چرایی» است.
با این حال، نگاهی عمیقتر به این ساختارهای باشکوه فکری نشان میدهد که این اصول، بیش از آنکه حقایقی کشفشده از دلِ واقعیت باشند، پیشفرضهایی هستند که ذهن ما برای آغاز کردنِ بازیِ تفکر به آنها نیاز دارد. ما فرض را بر این میگذاریم که هستی عقلانی است تا بتوانیم درباره آن بیاندیشیم. این اصول بر نوعی استقرای ناقص بنا شدهاند؛ به این معنا که ما تجربه محدود خود را از علیت در جهان پیرامون، به کل هستی و حتی به ساحت ماوراءطبیعه تعمیم میدهیم. از دل این قواعد منطقی، لزوماً خدای مهربان و شخصی ادیان بیرون نمیآید، بلکه در بهترین حالت، به یک «ضرورت نهایی» یا «جهت کافی اولیه» میرسیم که ممکن است همچون یک فرمول ریاضی، سرد و بیتفاوت باشد. اینجاست که شکاف میان «منطق انتزاعی» و «جریان زندگی» آشکار میشود؛ چرا که عقل به ما میگوید هر چیزی دلیلی دارد، اما این دلیل لزوماً به معنایِ وجود یک «معنا» برای رنجهای ما نیست.
نقطه تلاقی این بحثهای کلان با زیستِ روزمره انسان، در پرسش جانکاهِ «چرا من؟» نهفته است. هنگامی که انسانی در میانه رنج یا بحران میپرسد «چرا من؟»، او در واقع به دنبال همان «جهت کافی» یا «وجوبِ علیّ» میگردد، اما نه در ساحت فیزیک، بلکه در ساحت تقدیر و معنا. این پرسش نشاندهنده آن است که انسان نمیتواند با «تصادف» زندگی کند. ذهن ما چنان با ریاضیاتِ ضرورت گره خورده است که حتی برای دردناکترین حوادث نیز به دنبال یک «فرمول» یا «علت» میگردد تا آن را از پوچی نجات دهد. در واقع، هر انسانی در جریان زندگی خود یک فیلسوف ناخودآگاه است که میخواهد میان حادثهای که برایش رخ داده و جایگاهش در کل عالم، یک تناسب منطقی پیدا کند.
در اینجاست که دین و عرفان به عنوان «ریاضیات روح انسانی» وارد میدان میشوند تا نقصِ ریاضیاتِ سردِ منطقی را جبران کنند. اگر ریاضیاتِ طبیعیات با کمیتها و ضرورتهای جبری سر و کار دارد، دین و عرفان فرمولبندیِ ساحت کیفی و روحی انسان هستند. در این ریاضیاتِ قدسی، معادلات به گونهای دیگر حل میشوند؛ اینجا «بخشیدن» باعثِ افزونی میگردد و «فنا» به «بقا» منتهی میشود. دین و عرفان به پرسشِ «چرا من؟» پاسخی از جنسِ فیزیک نمیدهند، بلکه با تغییر دادن متغیرهای درونی انسان، رنج را از یک «منهایِ آزاردهنده» به یک «ضریبِ تعالی» در معادله روح تبدیل میکنند. آنها به جای آنکه صرفاً بگویند «این حادثه علتی داشت»، میگویند «این حادثه معنایی دارد».
بنابراین، فایدهمندی این اصول فلسفی و باورهای دینی را نباید تنها در صدقِ منطقی آنها جست، بلکه باید در کارکردشان برای بقای روانی بشر نگریست. ما به این پیشفرضها محتاجیم تا بتوانیم در جهانی که گاه بیرحم و بیمنطق به نظر میرسد، معنایی برای ایستادن پیدا کنیم. شناخت هر فرهنگ و هر آدمی، نه در پاسخهای قطعی آنها، بلکه در افق پرسشهایشان نهفته است. پرسش از جهت کافی یا ضرورتِ وجود، بازتابی از اشتیاق ازلی بشر برای پیوند خوردن به یک نظام کلی است. در نهایت، معرفت بشری دو لایه دارد: لایهای که ریاضیاتِ ماده است و جهان را پیشبینیپذیر میکند، و لایهای که ریاضیاتِ روح است و جهان را تحملپذیر و معنادار میسازد. انسان بودن یعنی زیستن در میانهی این دو نوع ریاضیات؛ جایی که عقل به دنبال «علت» میگردد و روح به دنبال «معنا».
