به طور کلی منظومههای شفاهی کردی و آهنگ های کردی پرطرفدار (داستانی و غیر داستانی) «بیت» نام دارند. «بیت»، یکی از مهمترین مقامهای کلاسیک کردی است که بدون ساز اجرا میشود و آن را گونهای بازمانده از سنت خنیاگری در ایران باستان میدانند. این شیوه در جنگها و اتفاقات حماسی کاربرد دارد و در مدح و ستایش خداوند و آزادهخواهان خوانده میشود و نام دیگر آن «بالوره» است و به طور معمول خوانندگان این گونه موسیقایی را بالوره گویان مینامند. بالورهگویان یا بیتخوانان نغمهها با آهنگ میخوانند و در این سبک وزن و قافیه آنچنان مورد توجه نیست. میتوان گفت «بیت» از مهمترین و خالصترین عناصر ادبیات شفاهی و بهترین وسیله برای نشان دادن ذوق شاعرانه کردی است که ترکیبی از نظم و نثر و آهنگ است. «بیت» گاه یک مثنوی طولانی است که دربرگیرنده صدها دوبیتی است. هرچند میان بیت کردی و بیت شعر فارسی ارتباطی وجود ندارد، اما به نظر میرسد که واژه «بیت» کردی با مقام موسیقی «بیات» از یک ریشه باشد. از سویی بیشتر پژوهشگران، «بیت» کردی را معادل اصطلاح لاتین «اپیک» و شکل یونانی آن، «ایپوسیا» و«ایپوپیا» دانستهاند. مترجمان بیتها به زبان عربی هم، اصطلاح «ملحمه» را به جای بیت به کار بردهاند.
در ادبیات کردی «بیت» را دستکم در 3 معنا به کار بردهاند: 1. معنای بسیار عام که شامل همه اجزاء ادبیات شفاهی کرد ازجمله «لاوَک»، «حیْران»، «بند» و حتى بخشی از ترانهها و داستانهای ادبیات عامه است 2. معنای نسبتاً عام که افزون بر مفهوم خاص خود شامل لاوک (لاوژ) و «حیران» هم میشود 3. به معنای خاص که در آن، «بیت» به رغم شباهتهایش با افسانه و داستان کردی از یک سو، و با «لاوک» و «حیران» از سوی دیگر ژانری خاص و منحصر به فرد است.
مهمترین تفاوت «بیت» با «لاوک» و «حیران» در این است که «بیت» به لحاظ مفهومی داستانی را نقل میکند، در حالی که جنبه داستانی «لاوک» و «حیران» کمرنگتر است. همچنین «بیت» ابتدا و انتها دارد در حالی که «لاوک» و «حیران» آوازهای شفاهی با مضامین عاشقانهاند و بیشتر بر ملودی و آهنگ تأکید دارند و به صورت کوتاه و بدون شرح ارائه میشوند. در گویش کرمانجی کردهای ترکیه، بیت را «هوزان» و بیتخوان را «هوزانوان» میگویند. «هوزان» در این ترکیب به معنای قبیله و عشیره است و از این نظر «بیت» یا «هوزان» شامل آن دسته از رویدادها و حوادثی است که روح جمعی ایل یا عشیره از آن متأثر شده، و به نظم درآمده است.
برخی دیگر از پژوهشگران در کنار «بیت»، اصطلاح «چریکه» را به کار بردهاند و آن را شامل منظومههای حماسی، داستانهای قهرمانی، و درامهای مهیج، شورانگیز و ملی دانستهاند که زیبایی، دقت، صراحت و ملاحت فراوان دارند. چریکه از مصدر «چرین» به معنای خواندن است و به خواننده چریکه، «چهگر» میگویند.
«لاوک» یا «لاوژه»
یکی دیگر از مقامهای آوازی کردی «لاوک» یا «لاوژه» است و منشا و مبنای آن ترانههای کلاسیک کردی است. این گونه موسیقایی در میان کردهای خراسان نیز کاربرد دارد و آن را (لو و هی له لو شوان) را مینامند. این مقام به طور معمول مخصوص زنان است. «لاوک» بهطور کلی به گویش زبان کردی سورانی اجرا میشود و در تمام مناطقی که به زبان کردی کرمانجی صحبت میکنند، وجود دارد.
