سوْغالاق/زوْغالاق کلمهسی اوزرینه بیر ایکی یازیدا، بیر زادلار یازمیشدیم. او زامان الیمدهکی بیلگی و وئری، لهجهلریمیزده گؤرولن «ایت سوغالاغی»ایدی. سوغالاق'ین، سوغاندان ـهلک/ـالاق بنزتمه-کیچیلتمه اکی ایله تؤرهدیلدییینی، آیرینتیلی اولاراق، آچیقلامیشدیم. سون زامانلاردا، اردبیل بؤلگهسینده، اوجقاز کندیندن، توپلانمیش اکینچیلیکله ایلگیلی سؤزجوکلر توپلاییب حاضیرلایان بیر مقاله گؤردوم. یازارین تورکلویو وارساییلابیلر؛ آنجاق تورکجهنی، علمی اولاراق، اؤیرندییینی سؤیلهیهبیلمم. بوتون اسکیکلرینه رغمن، بو یازینین حاضیرلانماسی و فرهنگستان یایینلارینین بیرینده چیخماسی، دَیَرلی بیبر ایشدیر[1]. بوردا بو مقالهنی گؤزدن گئچیریب، ایچیندهکی اؤنملی یانلیشلاری، اؤیرنهبیلهجهییم بیلگی و وئریلری، او جوملهدن سوغالاق حاققینداکی وئریلری اله آلاماغا چالیشاجاغام:
1.یازار، هرکسین بیلدییی و تورک آراشیمیندا/تورکولوژیده ایشلهنن، سس چئویریمینده یایقین اولان حرفلر یئرینه، باشقا حرفلری ترجیح ائتدییینی دوغرو گؤرمورم(مثلا ā یئرینه ɒ و یا c یئرینه ǰ یازیلماسی. ı ایله i دا آییرد ائدیلمهمیشدیر).
2.بیر چوخ تورکجه سؤزجویون تلفّوظو دقتسیزجه وئریلمیش و بیر چوخون یانلیشلیغی دا آچیقدیر؛ اؤرنک اوچون: آت قویروغو(متینده، تورکجه کلمهلرین عرب حرفلریله یازیمی وئریلمهمیشدیر. نهدن؟) اوچون at qöyruğü(228. ص)؛ قوزو قولاغی اوچون güzü qulağı؛ میرچالیق اوچون mörtçalöx (بؤلگهده مؤرتچالیق می سؤیلهنیر؟ سانمیرام)( 230. ص)؛ قوْچ اوتو اوچون qöçotu؛ قالین(؟) اکین(=پرمحصول) اوچون galön akin؛ قوْروق اوچون qorüx(237. ص)؛ یاغیش اوچون yağüş(238. ص. بؤلگهده یاغوش مو سؤیلهنیر؟)؛ سبوس قارشیلیغی اولاراق pfa یازیلمیشدیر(نه اولابیلر؟ kif می؟)؛ kifsif «پژمرده، گندیده، فاسد(میوه)» یانلیش اولمالی و دوغروسو کیفسیک(kifsik) اولابیلر؛ tözlı شکلینده یازیلان و «از گونههای مرغوب گندم» اولاراق آچیقلانان بوغدا آدی، منه بللی اولمادی. توْزلو(tozlu) مو؟ یوخسا tözlü/tözlı اولمالی؟
3.بعضی لهجهلریمیزده öv هجاسی، اوزون ö کیمی سؤیلهنیر و بو کیمی لهجه اؤزللیکلرینی گؤسترمک اوچون بلکه öö بیچیمینده یازیلماسی دوغرو اولار. آما مقالهنین یازاری هر یئرده بونلاری ö یازاراق، یانلیشلارا یول آچمیشدیر؛ مثلاköza (=سهم آسیابان)، اصلینده kövze و یا köözeیازیلمالیایدی؛ köz ایکی آیری ماده اولاراق زغال(=کؤز) و «شیار تقسیم اراضی» معناسیندا گتیریلمیشدیر؛ یعنی کوز(küz) ایله قاریشدیریلمیشدیر. کؤوزه و کوز'و «اسکی خرمنلر»ده آراشدیریب و کؤکنلرینی گؤسترمیشدیک.
4.بعضی سؤزجوکلرین سؤیلهنیشی فارسجا و یا فارسجایا یاخین گؤستریلمیشدیر؛ چغندر، گشنیز، ترب (torp/turup) کیمی.
5.گل ختمی، خطمی یئرینه، آچیق سهودیر(231. ص).
6.سؤزجوکلرین اساس بؤلومو، باشقا بؤلگهلریمیزده گؤرولن و بیزیمده «اسکی خرمنلر» مقالهلرینده اله آلدیغیمز کلمهلردیر. آنجاق یئرلی اولانلار دا واردیر؛ اؤنجه آراشدیردیغیمیز سیغبیر، سیهزی(=تلیس)، توتاق، وَل کیمی سؤزجوکلر بو بؤلگهده وار. سون زامانلاردا قیساجا تحلیل ائتدیییم یاستان(=زمین هموار) دا بؤلگه دیلینده گؤرونور(238. ص). بونلارین یانیندا اکینلیک(=مزرعه)، آت تورپاغی(=خاکِ رُس)، بوْز یئر(=زمین خشک و بیابانی، لمیزرع)(234. ص)، داللاماق(=هرس کردن)، کور(kür)(=گندم پاک شده)، اوْنابیر(=دهیک، عشریه، مالیات اربابی)(236. ص)، کیف(kif)(کپک، قارچ) (240. ص) دقت چکن سؤزجوکلردن ساییلیرلار.
7.ارّه (=بوچقو/بوشقو/بیچقی یئرینه)، بالتا دستهسی(بالتا ساپی یئرینه) کیمی اؤرنکلردن، سون دؤنم فارسجانین تأثیری سئزیلیر.
8.بیر نئچه سؤزجویو داها آیرینتیلی اله آلماغی اویغون گؤردوم:
8.1. پیچهنک(piçanak): «ردیفِ مزرعه/علفزار در دستِ درو». بیچینچیلر اوچون آیریلمیش بیچیلهجک اکین، اوْت، یوْنجا و... بیچمک فعلیندن گلدییی آچیقدیر. بعضی باشقا اؤرنکلرده ده کلمه باشیندا ب>پ حادثهسی گؤرونور؛ بیتمک یئرینه پیتمک(=روییدن)(237. ص) و یا بیچمک یئرینه پیچمک کیمی. لهجهلیک بیر حادثه می؟ یوخسا یانلیش یازیلمیشدیر؟
8.2. دوْلاما(dolama): «گزنه». بو بیتگی اوچون گیزی تیکانی قارشیلیغی دا وئریلمیشدیر. اصلینده «دالاما» می ایمیش؟ چونکو کلمه بو شکلی ایله آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمهدی.
8.3. کاسنی قارشیلیغی çərttix وئریلمیشدیر(229. ص).لهجهلریمیزده، چیرتدیق و چیرتیق بیچیملری واردیر. بورداکی تثبیت منه دوزگون گلمهدی.
8.4. Soyrax «جدا کردن کاه از دانهها» اولاراق آچیقلانمیشدیر(237. ص). آنلاشیلان sovuraq اولاجاقدیر. یئرلی لهجهلریمیزده، سوْوورماق/ساوورماق یئرینه سوْیورماق(soyurmaq) وارمی؟ او زامان سوْیوراق(soyuraq) گؤزلهنیردی.
8.5. ایستیل(istil) «واحد وزن محلّی معادل 400 گرم»(241.ص). مشهور و یونان کؤکنلی استیر ster اولاجاقدیر. بو اؤلچو فارسجاداکی «سیر»ین ده قایناغیدیر. آنجاق اسکی تورکجهده ایستیر شکلیندهدیر و بیر لهجهمیزده، بو بیچیمده قورونماسی دقت چکیجیدیر.
8.6. «شبدر» اوچون سبلگه(sabalga) قارشیلیغی گؤستریلمیشدیر(233. ص). کلمه وان بؤلگهسی لهجهلرینده ده واردیر. سَبَلگه، بلکه -ALGA اکی ایله آچیقلانابیلر.
9.سوغالاق ماجراسینا گلینجه، توپلاییجی، zoğalax قارشیسیندا «موسیر» یازاراق(233. ص)، آچیقلامایا گرهک گؤرمهمیشدیر. آنجاق it zoğalağı مادهسینده «موسیر وحشی، کلاغک» آچیقلاماسینی وئرمیشدیر. موسیر اوچون، ایچ ایران تورکلرینده(اراک و چئورهسینده) لیز(liz) ده واردیر. بو سؤزجوک تورکجه اولابیلمز. منجه فارسجا «سیر»دن گلهبیلر: سیر>*ریس>*ریز>لیز. آنجاق بو گؤروش، ایندیلیک، احتمالدان عبارتدیر.
10.سون اولاراق یازار، کندین آدی حاققیندا، ایکی گؤروش بیلدیریر؛ بیرینجیسی عوام آراسیندا گؤرولن، اوچی(=شکارچی)+ غاز، دَیَرلندیرمهسیدیر و بو گؤروشون توتارسیزلیغی آچیقدیر. ایکینجی اولاراق یازار اؤز فیکرینی بیلدیریر و اوجقاز آدینین اصلینده اوجقار'دان گلیشمیش اولابیلهجهیینی سؤیلهییر. بو گؤروش ده قبول ائدیلهبیلمز. چونکو تورکجهمیزده کلمهسوْنو ر>ز حادثهسی یاشانماز. منجه بو آدی اوج+ـغاز/ـگز(کیچیلتمه-بنزتمه اکی) شکلینده آچیقلایابیلریک. بونا بنزر اولان قوروقاز(=بیر آز قورو) دا اؤنجهلری تحلیل ائدیلمیشدیر.
[1] لیلا نوری کشتکار، (1399). واژه ها و اصطلاحات مربوط به کشاورزی در زبان ترکی آذری روستای اوجقاز، نامه فرهنگستان، 18(2)، 225-242 صص.
