چرا همواره به مجلات و سامانه های دانشگاهی می گوییم که بایستی به سامانه های ابری امن متصل شوند. در تاریخ نوشته شده است که زمانی که پرفسور لویی پاستور در شهر پاریس در حال کار بر روی پروژه واکسن بود، ارتش آلمان با نیروهای زرهی در میان خون و آتش وارد شهر شدند. وی در خاطراتش می نویسد که در حالیکه در آزمایشگاهش مشغول کار بر روی نمونه های خون بیماران بوده است، از پنجره اتاق، نیروهای ارتش فرانسه را می دیده که با ترس عبور میکنند و صدای آتش خمپاره ها و شلیک مسلسل های ارتش آلمان به گوش می رسیده است. او در ادامه خاطراتش می نویسد که در حالیکه نگران از دست رفتن نتایج سالها کارم بودم، می دانستم که به نقطه ی حیاتی از پیشرفت کارهایم رسیده ام و باید ادامه دهم.
در اولین روز هفته آخر خردادماه سال 1404، در دفتر نشسته بودم که همکارم با من تماس گرفت و گفت که مجلاتی که بر روی سامانه نشر مجلات شرکت ... نصب هستند، هیچکدام باز نمی شوند و وبسایت دفتر موسسه نیز پاسخگو نیست و حتی ایمیل را هم از چهار روز پیش جواب نداده اند. از همکارم پرسیدم که آدرس دفتر مجله کجاست و نام محله ای را در تهران برد. محله ای که چند روز پیش هشدار تخلیه آن مخابره شده بود.
اگر واقعا اتفاقی افتاده باشد و سامانه های مجلات دانشگاه هایی که در سامانه مربوطه بر روی سرورها نصب بوده اند، از دست رفته باشد، چه اتفاقی افتاده است. داده های منتشر شده در مجلات علمی، داده های علمی یا اصطلاحا نتایج پژوهشی (Research evidence) هستند. این نتایج که در قالب مقالات منتشر می شوند، به یک سری مقالات ارجاع داده اند و منتشر شده اند. سپس مقالات جدیدتری به این داده ها، ارجاع می دهند و شبکه تار عنکبوتی ارجاعات علمی شکل میگیرد که در نهایت به ایجاد دانش از طریق تحقیقات ثانویه و ثالثیه در غالب مطالعات مروری و پس از Synthesis یا ترجمان دانش صورت می پذیرد.
حالا چه اتفاقی می افتد، اگر که در این میانه بخشی از این دانش (Knowledge) به دلایل غیرقابل پیش بینی و غیرقابل کنترل از دست بروند. در چنین شرایطی نمی تواند یک پژوهشگر روند و سیر تحقیقات انجام شده را ردیابی کند و به صحت و سقم نتایج پژوهشی که نیاز است برای یک روند ترجمان دانش و تولید علم انجام شود، پی ببرد. در چنین شرایطی نه فقط یک یا چند مقاله، بلکه چندین و چند روند علمی مختل شده و عملا سالها تلاش علمی به دلیل گسست در یک زنجیره کار علمی مختل می گردد.
به همین دلیل است که من همواره به همکارانم در مجلات دانشگاهی می گویم که به بارگذاری مقالات بر روی سامانه مجلات که بسیاری از آنها در سامانه های دانشگاهی و سرورهای محلی قرار دارند که سامانه های نسبتا ناامنی برای شرایط فورس ماژور مانند حوادث طبیعی و جنگ ها هستند، کافی نبوده و امکان از دست رفتن اطلاعات وجود دارد. به خصوص که در صورتی که داده های علمی مانند مقالات منتشره، از یک سامانه پاک شوند، به هیچ صورتی نمی توان مانند آن را بازگرداند و مانند یک ساختمان تخریب شده نیست که بشود مجدد آن را بازسازی نمود. چون نه تنها محتوای مقاله علمی، بلکه درختواره ارجاعات آن نیز حذف می شود.
اما راه حل چیست؟
راه حل بارگذاری همزمان سامانه های مجلات دانشگاهی بر روی سرورهای فوق امن جهانی است که در کشورهایی مانند سویس نصب بوده و برای تحمل چنین صدمات و حوادث طبیعی و غیرطبیعی حفاظت شده اند و با قابلیت پیشتیبان گیری همزمان و مستمر عملا احتمال از دست رفتن داده های آنها نزدیک به صفر است. از جمله این سامانه ها می توان سامانه CLOCKSS را نام برد که با هزینه نسبتا مناسبی از طریق موسسات نشر علمی داخلی مانند ضامن سلامتی میتوان در آنها مقالات مجله را منتشر نموده و از این نظر امنیت محتوای علمی را تضمین نمود.
لذا اگر منتشر کننده هرگونه داده های علمی و محتوای نتایج پژوهش هایی هستید، در اولین فرصت نسبت به تهیه این دسترسی ها اقدام نمایید که غفلت از این موضوع می تواند به از دست رفتن گسترده داده های علمی و هدرفت نتایج سالها تلاش علمی پژوهشگران منجر شود.
دکتر رضا اسدی
31 خرداد 1404
دفتر موسسه نشر علمی ضامن سلامتی
مشهد
