ارزشیابی به معنای استفاده از یک فرآیند مشخص برای جمعآوري، تحلیل و تفسیر اطلاعات به منظور بررسی این موضوع است که اهداف آموزشی در کلاس درس به چه میزانمحقق شدهاند. ارزشیابی دانش آموزان یکی از موضوعات بسیار مهم در هر دوره آموزشی است، چرا که از طریق آن معلم میتواند بازخوردهای لازم را در رابطه با میزان یادگیری شاگردان و دستیابی آنها به اهداف آموزشی به دست آورد.
متاسفانه در بسیاری از موارد، معلمان و اساتید برای بررسی میزان یادگیری شاگردان خود تنها از انواع مختلف آزمون استفاده میکنند. این در حالی است که روشهای متنوع دیگری نیز برای ارزشیابی دانش آموزان در کلاسهای درس وجود دارد که علاوه بر کارآمد بودن، فشار و استرس کمتری را نیز به دانش آموزان و دانشجویان وارد میکند.
در این مقاله، به بررسی انواع روش های ارزشیابی دانش آموزان پرداختهایم. همچنین نکاتی را نیز در رابطه با طراحی سوالات در انواع آزمونها ارائه کردهایم. لطفا با ما همراه باشید.
همان طور که گفتیم روشهای متنوعی برای ارزیابی سطح یادگیری شاگردان در کلاس درس وجود دارد، اما به طور کلی انواع روش های ارزشیابی دانش آموزان را میتوان به سه دسته اصلی تقسیم بندی کرد. این دسته عبارتند از:
اگر مقالات طرح درس در مجله اساتید استادبانک را مطالعه کرده باشید، حتما مشاهده کردهاید که بخشی از هر طرح درس، تحت عنوان ارزشیابی تشخیصی ارائه شده است. هدف از ارزشیابی تشخیصی این است که معلم میزان آمادگی دانش آموزان خود را در رابطه با موضوع درس جدید محک بزند و بر اساس آن، سطح فعالیتهای آموزشی خود را برای تدریس انتخاب کند.
برای مثال، به عنوان معلم خصوصی علوم دوم ابتدایی یا معلم علوم مدرسه، در رابطه با موضوع هوای سالم، آب سالم، میتوانید سوالات زیر را به منظور ارزشیابی تشخیصی دانش آموزان مطرح کنید:
به عنوان مثالی دیگر، برای ارزشیابی تشخیصی در رابطه با درس مسجد محله ما از کتاب فارسی دوم دبستان، استفاده از سوالات زیر مفید خواهد بود:
پس از طرح این سوالات و بررسی پاسخهای دانش آموزان به میزان اطلاعات و سطح آمادگی آنها در رابطه با موضوع درس جدید پی خواهید برد.
ارزشیابی مستمر همان طور که از نام آن نیز مشخص است به صورت مداوم و تدریجی در حین اجرای فعالیتهای آموزشی صورت میگیرد.
هدف از ارزشیابی مستمر بررسی نقاط قوت و ضعف دانش آموزان در حین اجرای فعالیتهای آموزشی است. به این ترتیب هم دانش آموزان از اشکالات درسی خود و توقعات معلم مطلع میشوند، هم معلم میتواند بر اساس اطلاعات به دست آمده، تغییراتی را در روش تدریس خود یا سطح فعالیت های آموزشی ایجاد کند.
در اجرای ارزشیابی مستمر میتوان از روشهای مختلفی استفاده کرد. برخی از این روشها در کلاس درس و حین تدریس معلم مورد استفاده قرار میگیرند. برخی دیگر به عنوان تکلیف برای منزل در نظر گرفته میشوند.
از جمله روشهایی که میتوان به منظور ارزشیابی مستمر شاگردان در کلاس درس به کار برد، پرسشهای شفاهی است.
از مزاياي ارزشيابي شفاهی این است كه دانش آموز در حین پاسخ به سوال، این فرصت را دارد كه از راهنماييهاي معلم و حتی همکلاسیها كمك بگيرد. ضمن اینکه در همان لحظه پاسخ درست سوال را از معلم میشنود و این موضوع به یادگیری او کمک خواهد کرد.
از دیگر مزایای این روش، آن است که سایر دانش آموزان، مفاهیم درس را این بار از زبان همکلاسیها و دوستان خود میشنوند و ممکن است مطلبی را که با توضیحات معلم متوجه نشده بودند، با ارائه توضیحات همکلاسی خود بهتر فرا بگیرند.
در کنار این موارد، تكرار مطالب درسي در حين پرسشهاي شفاهي، به شاگردان کمک میکند تا مطالب درسی را بهتر به خاطر بسپارند. ضمن اینکه معلم نیز از اشکالات و نقاط ضعف شاگردان آگاه میشود و فرصت اصلاح آن ها را خواهد داشت.
آزمونکهای کتبی نیز یکی دیگر از روشهای ارزشیابی تکوینی در کلاس درس است.
در این روش معلم یک یا دو سوال را که در برگیرنده اهداف اصلی درس است روی تخته مینویسد و پس از تعیین زمان مشخص، از دانش آموزان میخواهد به سوالات پاسخ دهند. در ضمن چنانچه سوالات به صورت چند گزینه ای مطرح شوند، معلم می تواند گزینه ای را تحت عنوان نمیدانم برای شاگردان در نظر بگیرد.
تکالیف درسی که برای منزل در نظر گرفته میشود نیز نمونه دیگری از ارزشیابی مستمر دانش آموزان هستند.
این تکالیف میتوانند شامل حل تمرینات کتاب یا تمرینات معلم، ساخت یک وسیله، خلاصه نویسی، گزارش نویسی، تهیه روزنامه دیواری، تحقیق و پزوهش و غیره باشد. در انتهای هر جلسه، برای ارزیابی دقیقتر وضعیت دانشآموز و فراهم کردن فرصت تمرین بیشتر برای او، لازم است که تکالیفی را برای او مشخص کنید. اما در مشخص کردن تکالیف لازم این نکات مهم را در نظر بگیرید:
1. تکالیف باید با اهداف آموزشی مد نظر شما متناسب باشند و صرفا به منظور پر کردن وقت دانش آموز در منزل ارائه نشده باشند. حجم تکالیف متناسب با وقت، سن و سایر شرایط دانشآموزان در نظر گرفته شوند. هیچ جلسهای را بدون ارائۀ تکلیف رها نکنید.
2. هیچ تکلیفی را بدون بررسی کردن رها نکنید. تکالیف در واقع با هدف بازخورد دادن به دانشآموز در نظر گرفته میشوند.
بدون ارائۀ بازخورد دقیق، دانشآموز نمیتواند متوجه نقاط قوت و ضعف خود شود. در ابتدای جلسۀ بعد حتما تکالیف دانشآموز را بررسی کنید و به او بازخوردهای لازم را بدهید.
3. با توجه به سطح علمی دانشآموز از سطوح دشواری متنوع برای تکالیف استفاده کنید. یکی از حالتهای پیشنهادی این است که ۵۰ درصد سوالات آسان، ۴۰ درصد متوسط و ۱۰ درصد سخت باشند.
4. از تکالیفی استفاده کنید که تمام نکات لازم برای حل آن را قبلا به دانشآموز آموزش داده باشید. اگر در تمرینی نکتهای هست که هنوز آن را تدریس نکردهاید، این تمرین را جزو تکالیف او قرار ندهید. این موضوع باعث سرخوردگی شاگرد میشود و ممکن است تصور کند که شما برای تدریس به او گزینۀ مناسبی نیستید.
5. تکالیفی را در نظر بگیرید که پاسخهای آنها به راحتی در دسترس دانشآموزان نباشد. برای مثال اگر تمام تمرینات و تکالیف را از کتاب درسی دانشآموز مشخص کنید، احتمال اینکه برای حل آنها از راهنماهای آموزشی استفاده کند بسیار زیاد است. به این ترتیب نمیتوانید وضعیت دانشآموز را به درستی ارزیابی کنید. بنابراین از ترکیبی از تکالیف داخل کتاب، نمونه سوالات امتحانی و تمریناتی که خودتان در دفتر نوشتهاید استفاده کنید.
در مقاله زیر از مجله اساتید استادبانک، به انواع تکالیف شامل تکالیف آماده سازی، توسعهای و تمرینی اشاره کردهایم.
ارزشیابی تراکمی یکی از رایجترین شیوههای ارزشیابی در مدارس کشور ما است. در ارزشیابی تراکمی هدف اصلی بررسی میزان یادگیری دانش آموز از تمامی مطالب تدریس شده توسط معلم است. در کنار این مورد، معمولا از این نوع ارزشیابی برای شناسایی اشکالات اساسی شاگردان، رفتن دانش آموز به پایه بعدی و یا اصلاح روش تدریس معلم استفاده میشود.
ارزشیابی تراکمی معمولا به صورت آزمونهای کتبی یا شفاهی در اواسط یا پایان هر دوره آموزشی و یا پس از اتمام یک مبحث خاص در کتاب درسی، اجرا میشود.
با توجه به اینکه در ارزشیابی تراکمی معمولا از آزمون استفاده میشود، بنابراین معلمان و اساتید باید با نکات مهم در رابطه با طراحی سوالات آشنا باشند. سوالات هر آزمون معمولا شامل مواردی مانند درست و غلط، چند گزینهای، جای خالی، وصل کردنی و تشریحی هستند. در این بخش به برخی نکات مهم در رابطه با طراحی این سوالات اشاره میکنیم:
1. در طراحی انواع سوالات، سطوح مختلف ارزشیابی را در نظر داشته باشید.
سوالات دشوار (قابل پاسخ دهی برای 25 درصد دانش آموزان یا کمتر)، سوالات متوسط رو به بالا (قابل پاسخگویی برای 25 تا 50 درصد دانش آموزان)، سوالات متوسط رو به پایین (قابل پاسخ دهی برای 50 تا 75 درصد دانش آموزان) و سوالات (قابل پاسخگویی برای بیش از 75 درصد شاگردان کلاس) را مد نظر قرار دهید.
2. سوالات بارم بندی داشته باشند. توضیحات هر بخش از سوالات را به صورت واضح و ساده بنویسید و در صورت امکان از یک مثال استفاده کنید. به جای سوالات دستنویس با خط شکسته، از سوالات تایپ شده با فونتهای خوانا استفاده کنید. توضیحات هر بخش از سوالات، باید دقیقا در ابتدای همان بخش نوشته شود.
3. زمان کافی برای پاسخ به سوالات در نظر بگیريد و به شاگردان اعلام کنید. تمامی مواردی که در نمره نهایی شاگرد تاثیر دارند به اطلاع او برسانید. بودجه بندی را رعایت کنید و از تمام فصول کتاب سوال مطرح کنید. در رابطه با استفاده از وسایلی مانند ماشین حساب و سایر ابزارهای مورد نظر اطلاعات لازم را به شاگرد بدهید.
4. آزمون را با یک سوال آسان شروع کنید. در طراحی سوالات ترتیب مشخصی را در نظر بگیرید. برای مثال سوالات از آسان به دشوار و یا بر اساس فصلهای کتاب مرتب شده باشند. در صورتی که سوالات را بر اساس نوع آن ها مرتب میکنید ابتدا سوالات درست و غلط، سپس وصل کردنی، چند گزینه ای، پاسخ کوتاه، تشریحی و مسائل قرار بگیرند.
5. در رابطه با سوالات صحیح و غلط، مواردی را به کار ببرید که ابهام نداشته باشد و درست و غلط بودن آن واضح و مشخص باشد. بهتر است تعداد سوالات غلط و صحیح یکسان باشد. به جای استفاده از سوالات کم اهمیت، سوالاتی را استفاده کنید که با هدف آموزشی درس مورد نظر هماهنگ باشد. همچنین بهتر است در این گونه سوالات از به کار بردن کلمات تقریبی مانند اکثر اوقات، بعضی اوقات و غیره خودداری کنید. عبارت “درست” و “غلط” را به صورت “د” و “غ” ننویسید.
6 در سوالات وصلکردنی، توضیحات طولانیتر را در سمت راست و توضیحات کوتاهتر را در سمت چپ قرار دهید (در مورد زبان انگلیسی برعکس این کار را انجام دهید). همه پرسشها و پاسخهای يک سوال را در يک صفحه قرار دهید. توضیحات بیش از حد طولانی نباشند. پاسخ سوالات بیش از حد واضح نباشد و بتواند حداقل چالش را برای دانش آموزان ایجاد کند.
7. در سوالات جایِ خالی، طول جاهای خالی را متناسب با طول جواب در نظر بگیرید. جاهای خالی را نزدیک به انتهای جمله قرار دهید. در صورت امکان از بانک لغات برای انتخاب و قرار دادن در جای خالی استفاده کنید.
8. در سوالات چند گزینهای بهتر است جوابها به صورت عمودی نوشته شوند. سوال را طوری بنويسید که پاسخ درست تنها پاسخ درست باشد و ایجاد ابهام نکند. همه گزینهها باید مربوط به یک موضوع واحد و مشخص باشند. در هر سوال تنها و تنها یک هدف آموزشی در نظر گرفته شود. در سوالات منفی کلمات منفی مانند "نباشد"، "نیست" و غیره را بولد کنید یا زیر آن خط بکشید. نهایتا از سه یا چهار گزینه استفاده کنید. از دو گزينه متضاد که يکی از آنها دیگری را نقض میکند استفاده نکنید. طول گزينههای درست را در سوالهای مختلف تغییر دهید.
9. در رابطه با سوالات تشریحی، صورت سوال باید واضح و دقیق باشد و تمامی اطلاعات لازم در رابطه با سوال ارائه شده باشد. از این سوالات زمانی استفاده کنید که ارزیابی دانش آموز از طریق انواع دیگر سوالات امکان پذیر نباشد.
در این مقاله از سایت معلمان استادبانک به بررسی موضوع روش های ارزشیابی دانش آموزان در کلاسهای حضوری و گروهی پرداختیم. تلاش خواهیم کرد تا در مقالهای جداگانه نیز روش های ارزشیابی در کلاس مجازی را مورد بررسی قرار دهیم،
با ورود به بخش توسعه شغلی معلمان در منوی مجله اساتید استادبانک، به سایر مقالات این بخش، از جمله فن بیان، ارتباط با دانشآموزان، نحوه مدیریت کلاس، نحوه برگزاری کلاس موفق و غیره دسترسی خواهید داشت.
ضمنا اگر به تدریس خصوصی علاقهمند هستید و هنوز فعالیت خود را در سایت استادبانک شروع نکردهاید، کافیست شرایط همکاری با استادبانک را مطالعه کرده و مراحل ثبت نام معلم خصوصی را طی کنید.
همچنین از طریق شماره ۹۱۰۰۵۳۴۳-۰۲۱ میتوانید با مشاوران و کارشناسان ما در ارتباط باشید و سؤالات خود را در زمینۀ ثبت نام در استادبانک به عنوان معلم خصوصی مطرح نمایید.
