مقدمه — معرفی نویسنده
سلام، من دیبا فرمانی هستم؛ مدرس طراحی لباس، الگو و دوخت، و تاریخ هنر در دانشگاه.سالهاست در حوزه تاریخ پوشاک، فرهنگ لباس، انسانشناسی ظاهری و تحلیل روندهای مد پژوهش میکنم و تلاش دارم بخشی از میراث پوشاک ایران و خاورمیانه را به شکلی ساده، پژوهشی و قابل فهم ثبت کنم.
این مقاله، نخستین بخش از مجموعه نوشتارهایی است که به تاریخ لباس تمدنهای کهن اختصاص یافته است
لباس در نگاه نخست شاید تنها پوششی برای بدن باشد، اما در تاریخ تمدنها همیشه معنایی بسیار فراتر داشته است؛لباس هویت بوده، قدرت بوده، جایگاه اجتماعی را نشان میداده و حتی بخشی از باورها و آیینهای مردم را بازتاب میداده است.
خاورمیانه، یکی از قدیمیترین مراکز شکلگیری تمدن، گنجینهای از نخستین نمونههای لباس و پوشاک جهان را در خود دارد.
در این نوشته به سه تمدن اثرگذار میپردازیم: ایلام، سومر و اکد.
تمدن ایلام یکی از مهمترین فرهنگهای باستانی ایران است که مرکز آن در شوش، چغازنبیل و هفتتپه قرار داشت.
نکته جالب درباره لباس ایلامیها این است که برخلاف بسیاری از تمدنهای همدوره، پوشاک آنان سبکتر، ظریفتر و دارای خطوط نرمتر بوده است.
• پارچههای کتان یا پشم لطیف
• لباسهای بلند چیندار با چینهای عمودی و مواج
• استفاده از کمربندهای پارچهای ظریف
• جواهرات سنگی مانند لاجورد و فیروزه
• کلاههای بلند مخروطی برای مردان طبقهبالا
زنان ایلامی معمولاً پیراهنهای بلند یکتکه میپوشیدند که از شانه تا مچ را میپوشاند.
تصاویر برجسته نشان میدهد که آنان از:
• گردنبندهای سنگی،
• النگوهای مفرغی،
• و گاه شالی نازک روی شانه استفاده میکردند.
استایل آنان، آرام و متین و آزادی حرکت در آن مهم بود.
لباس مردان دارای دامنهای چیندار لایهلایه بود.
در مراسم رسمی یا درباری، شنلهایی از شانه چپ آویزان میکردند.
کلاههای مخروطی بلند، نشانه مقام مذهبی یا سیاسی بود.
سومریها در جنوب بینالنهرین نخستین ابداعگران بسیاری از عناصر فرهنگی بودند؛ از خط میخی گرفته تا معماری زیگوراتها.
در زمینه پوشاک نیز، آنها یکی از نخستین تمدنهایی هستند که لباسهای طبقهبندیشده بر اساس نقش اجتماعی را توسعه دادند.
• پشم گوسفند (اصلیترین منبع)
• پارچههای بافت ضخیم
• پوست حیوانات در دورههای اولیه
لباس شاخص سومریها: کاونیکس (Kaunakes)
کاونیکس نوعی دامن پشمی پفدار بود که از ردیفهای پرمانند تشکیل میشد.
این دامن هم توسط زنان و هم مردان پوشیده میشد و احتمالاً نشانه مقام و منزلت بوده است.
زنان سومری در دورانهای متأخر از پیراهنهای بلند و چسبان استفاده میکردند.
زیورآلات جایگاهی مهم داشت:
• گوشوارههای بزرگ طلا
• تاجهای ساده
• گردنبندهای چندلایه
مردان معمولاً دامن کاونیکس کوتاهتر میپوشیدند.
کاهنان و پادشاهان از شنلهای بلند استفاده میکردند.
پوشاک سادهتر، نشانه طبقات پایین بود.
آکدیها پس از سومریها قدرت گرفتند و یک امپراتوری مهم ایجاد کردند.
لباس آکدیها ترکیبی از عملکردگرایی و شکوه نظامی بود.
• پارچههای ضخیمتر بهخصوص برای جنگاوران
• استفاده از فلز در تزئینات (در زمان سارگون)
• شنلهای سنگین با حاشیههای تزئینی
• لباسهای کاربردی با برشهای سادهتر
زنان، پیراهنهای آستیندار بلند میپوشیدند.
رنگها بیشتر در طیفهای تیره و earthy بودند.
شنلهای ضخیم برای فصول سرد و تشریفات رایج بود.
مردان از لباسهای مقاوم با کمربندهای پهن و گاه تزئینات فلزی استفاده میکردند.
فرماندهان با شنلهای بلند و لبهدوزیشده شناخته میشدند.
• ایلام: ظرافت، چینهای ملایم، استفاده از سنگهای نیمهقیمتی
• سومر: دامنهای پشمی لایهای، زیورآلات فراوان
• اکد: لباسهای مقاوم و تشریفاتی، مناسب قدرت نظامی
این سه تمدن به نوعی شالوده بسیاری از عناصر پوشاک در خاورمیانه را شکل دادند.
بررسی پوشاک آنها نشان میدهد که از همان هزاران سال پیش، لباس فقط نیاز جسمانی نبود؛ بلکه زبانی برای بیان هویت، قدرت و فرهنگ بوده است.
۱. پاتس، دانیل. باستانشناسی ایلام. نشر دانشگاه کمبریج.
۲. مجموعه بینالنهرین، موزه بریتانیا.www.britishmuseum.org
۳. مجموعه هنر خاور نزدیک باستان، موزه متروپولیتن.www.metmuseum.org
