تصور کنید کتاب تاریخ را نه روایت فتحنامههای شاهان و فرمانهای درباری، بلکه از زبان هیاهوی بازار، همهمۀ قهوهخانهها، فریادهای اعتراضی کارگران در کارخانهجات نوپا و همبستگی ساکت اصناف در روزهای اعتصاب بخوانید. «مردم در سیاست ایران» نوشتۀ استاد نامدار تاریخ، یرواند آبراهامیان، دقیقاً چنین دریچۀ گمشدهای را به روی ما میگشاید. این اثر، که با ترجمۀ جسورانه و قابل تأمل بهرنگ رجبی و توسط نشر چشمه در دسترس فارسیزبانان قرار گرفته، مجموعهای از پنج پژوهش کلیدی است که نقش محوری و اغلب نادیده گرفتهشدۀ تودههای مردم را در شکلدهی به سرنوشت سیاسی ایران، از انقلاب مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷، واکاوی میکند. اگر همواره این پرسش در ذهن شما بوده که در پشت صحنۀ رویدادهای بزرگ تاریخی، نیروهای واقعی تغییر چه کسانی بودهاند، این کتاب پاسخی روشن، مستند و انقلابی به شما میدهد: قدرت در ایران همواره در خیابان و در گرو ارادۀ جمعی مردمی بوده که برای فردایی بهتر به پا خاستهاند.
نبرد روایتها: نخبگان در برابر مردم
تاریخ نگاری رسمی و سنتی، اغلب تاریخ را کارنامۀ نخبگان حاکم، دیپلماتهای خارجی و رهبران کاریزماتیک میداند. در این روایت، مردم تودههای منفعلی هستند که تنها در لحظۀ اعلام پیروزی یا شکست به صحنه میآیند. آبراهامیان با این نگرش مسلط به مبارزه برمیخیزد. او با رویکرد «تاریخ از پایین»، دوربین را از کاخها و مجلسها برداشته و به سوی زندگی روزمرۀ بازاریان، کارگران صنایع نوظهور، روشنفکران ناامید و زنانی میچرخاند که در حرمها و خیابانها تجمع میکردند. این کتاب به شما نشان میدهد که پیروزی مشروطه صرفاً نتیجۀ مذاکرات سفیران و روشنفکران نبود، بلکه نتیجۀ فشار مستمر اعتصابات بازار و بستنشینیهای گسترده بود. خواندن این اثر، شما را با یک «تغییر پارادایم» در خوانش تاریخ مواجه میکند؛ گویی عینک جدیدی به چشمتان میزند که بازیگران اصلی صحنۀ سیاسی ایران را برای نخستین بار با وضوح تمام میبینید.
مشروطه؛ عصیان سازمانیافتۀ اصناف
نخستین و عمیقترین بخش کتاب، نقش «جمعیتهای مردمی» را در انقلاب مشروطه کالبدشکافی میکند. آبراهامیان به زیبایی توضیح میدهد که چگونه نارضایتی از استبداد قاجار و نفوذ خارجی، در بستر اقتصادی دشوار، باعث شد تا اصناف مختلف بازار تهران و دیگر شهرها از حالت پراکنده خارج شده و به نهادی منسجم و قدرتمند تبدیل شوند. این کتاب به شما میآموزد که مشروطه، پیش از آن که یک ایدۀ روشنفکری باشد، خواستی ملموس و روزمرۀ صنف بزاز، زرگر و تاجر بود که از بیقانونی و مالیههای سنگین به ستوه آمده بودند. توصیف آبراهامیان از مکانیسمهایی مانند «بستنشینی» به عنوان ابزاری کارآمد برای چانهزنی با حکومت، درک شما را از سیاست در ایران عمق میبخشد و نشان میدهد که قدرت مردمی چگونه میتواند حتی بدون سلاح، حاکمیت را به زانو درآورد.
رضاشاه تا مصدق؛ تداوم خشم زیرخاکستر
پژوهش دوم کتاب، با بررسی دورۀ پرتلاطم ۱۲۸۵ تا ۱۳۳۲، به شما نشان میدهد که روحیۀ کنشگری مردمی با سرکوب دورۀ رضاشاه محو نشد، بلکه به شکلهای پنهان و گاه انفجاری ادامه یافت. آبراهامیان مسیر پیوستۀ اعتراضات، قیامهای محلی و واکنشهای تودهای را ترسیم میکند. تحلیل او از نقش مردم در جریان ملی شدن صنعت نفت و سپس حوادث منجر به کودتای ۲۸ مرداد، یکی از خواندنیترین بخشهای کتاب است. او به وضوح بیان میکند که چگونه بسیج مردمی ستون فقرات جنبش مصدق را تشکیل میداد و چگونه تغییر در ترکیب و حمایت این تودهها در روزهای بحرانی، به سقوط دولت انجامید. خواندن این بخش، شما را با این واقعیت تلخ و درعینحال آموزنده مواجه میکند که قدرت مردمی همیشه در یک جهت پیش نمیرود و میتواند تحت تأثیر عواملی پیچیده تغییر مسیر دهد.
انقلاب ۵۷؛ اوج شکوفایی قدرت خیابان
مقالهای که سالها پس از دو نوشتار اول به این مجموعه افزوده شد، تحلیل آبراهامیان از انقلاب ۱۳۵۷ است. او این انقلاب را نمونۀ بینظیر و اوجِ «قدرت تودهها» در تاریخ معاصر جهان میداند. در این بخش، شما شاهد تحلیل جامعهشناختی دقیقی از چگونگی پیوستن تدریجی اقشار مختلف – از کارگران و بازاریان تا دانشجویان و زنان – به موج عظیم اعتراضی هستید. آبراهامیان توضیح میدهد که چگونه تظاهرات میلیونی و اعتصابات سراسری، دستگاه به ظاهر مقتدر پهلوی را از درون تهی و فلج کرد. این فصل کتاب، صرفاً یک گزارش تاریخی نیست؛ یک مطالعۀ موردی است درسیاسیترین معنای آن، دربارۀ اینکه چگونه ارادۀ جمعی سازماننیافته (و بعدها تا حدی سازمانیافته) میتواند یک رژیم مسلح به ارتش و ساواک را از پای درآورد. برای درک عمیق انقلابی که ایران امروز را شکل داده، این تحلیل ضروری است.
نقدی از درون؛ سرخوردگی چپ و تولد مبارزۀ خودبنیاد
کتاب صرفاً به روایت پیروزیها نمیپردازد. مقاله چهارم، که از عمیقترین بخشهای کتاب است، به بررسی انتقادی جنبش کمونیستی در ایران (با تمرکز بر حزب توده و فرقۀ دموکرات) میپردازد. آبراهامیان پدیدۀ جالب «سرخوردگی جمعی» را تحلیل میکند؛ حالتی که پس از شکست یا انحراف جنبشهای رسمی، فعالان و حامیان را در بر میگیرد و آنان را به سوی اشکال «مبارزۀ خودبنیاد» و مستقل سوق میدهد. خواندن این بخش به شما کمک میکند تا فراز و فرود یکی از مهمترین جریانهای فکری- سیاسی قرن را نه از منظر ایدئولوژیک، بلکه از منظر تأثیر و کنش آن بر جامعه و همچنین واکنش جامعه به آن درک کنید. این تحلیل، از کتابی صرفاً توصیفی فراتر رفته و آن را به ابزاری برای فهم مکانیسمهای درونی جنبشهای اجتماعی تبدیل میکند.
زایش یک طبقه؛ ظهور پرولتاریای ایران
پنجمین و آخرین پژوهش، بر شکلگیری طبقه کارگر صنعتی مدرن در ایران متمرکز است. آبراهامیان نشان میدهد چگونه این طبقه جدید، با وجود جمعیت اندکش در مقایسه با کشاورزان، به دلیل تمرکز در مراکز حیاتی اقتصاد (نفت، راهآهن، صنایع)، به نیرویی تعیینکننده در تحولات سیاسی بدل شد. این فصل به شما میآموزد که تحولات اقتصادی چگونه بازیگران جدید اجتماعی میسازند و این بازیگران جدید چگونه قواعد بازی سیاسی را تغییر میدهند. برای درک نقش اعتصابات کارگری در بحرانهای مختلف، از دورۀ مصدق تا انقلاب ۵۷، این تحلیل کلیدی است.
چرا باید این کتاب را خواند؟
این کتاب به شما میآموزد که برای فهم عمیق ایران امروز، باید ریشههای اجتماعی تحولات را درک کنید. الگوهایی که آبراهامیان ترسیم میکند – از نقش بازار و اصناف، تا مکانیسم بسیج مردمی و واکنش قدرت – همچنان برای تحلیل رویدادهای معاصر ایران کاربرد دارند. این اثر به شما بینشی میدهد که فراتر از تیترهای روزنامهها و تحلیلهای سطحی سیاسی حرکت کند و عمق اجتماعی پدیدهها را ببیند. برای دانشجویان تاریخ، علوم سیاسی و جامعهشناسی، این کتاب یک متن درسی ضروری است. برای فعالان اجتماعی و سیاسی، منبعی برای درک قدرت جمعی است. و برای هر خوانندۀ علاقهمند به ایران، پنجرۀ روشنگرایی به گذشتهای است که حال ما را ساخته است.
خواندن «مردم در سیاست ایران» ممکن است دیدگاه شما را دربارۀ تاریخ کشورتان به طور اساسی تغییر دهد. این کتاب به شما جرئت میدهد تا به روایتهای رسمی با نگاهی انتقادی بنگرید و صدای گمشدهی میلیونها انسانی را بشنوید که در سایهی تاریخ گم شدهاند. شما پس از خواندن این کتاب، دیگر هنگام عبور از خیابانهای قدیمی تهران یا دیگر شهرها، تنها سنگ و آجر نخواهید دید؛ بلکه طنین فریادهای اعتصاب، هیاهوی تجمعات، و همهمۀ توطئهها و امیدهای گذشتگان را حس خواهید کرد. این اثر، بیشک یکی از مهمترین، جسورانهترین و تاثیرگذارترین متونی است که در چند دهۀ اخیر در حوزۀ تاریخ معاصر ایران منتشر شده است. آن را بخوانید تا ایران را عمیقتر، پیچیدهتر و زندهتر از همیشه درک کنید. فرصت گفتگو با ذهن تیزبین یرواند آبراهامیان و قدم گذاشتن در خیابانهای پرالتهاب تاریخ معاصر را از دست ندهید.
