خواندن ۱۳ دقیقه·۱ سال پیش

صفر تا صد تکنیک ماجولیکا در سفالگری

ماجولیکا چیست؟

ماجولیکا یا ماژولیکا نوعی ظرف سفالین است که روی آن را با لعابی (اغلب به رنگ سفید) می‌پوشانند و بعد روی آن لعابِ خام، طرح یا نقش به رنگی دیگر می‌زنند و ظرف را در حرارت کم درون کوره می‌پزند. در حقیقت تکنیک ماجولیکا لعاب روی لعاب است و از دیرباز از آن برای تزیین ظروف استفاده می‌شده است.

ظرف ماجولیکا با لعاب رنگی سربی و گل‌های نقش برجسته. عکس از https://en.wikipedia.org/wiki/majolica

تاریخچه لعاب ماجولیکا

این نوع از ظروف اولین بار در خاورمیانه برای تقلید از پرسلان چینی تهیه شد. بعدها مورها (مسلمانان اسپانیا که نژادی عرب-اسپانیایی-بربر داشتند) آن را از جبل الطارق به اسپانیا آوردند. سفالگران اسپانیایی با الهام از مسلمانان شروع به ساخت آثاری با این سبک کردند. از اواسط قرن ۱۵ به بعد، ایتالیایی‌ها این ظروف را از بندر مایورکای اسپانیا وارد کردند و این ظروف را مایولیکا نامیدند. معمولاً رنگ‌های ماجولیکا این‌ها بود: آبی کبالتی، زرد آنتیموانی، قرمز آهنی، سبز مسی و بنفش منگنزی. مایولیکا را به این صورت می‌ساختند که ظرف را در لعاب قلع غوطه‌ور می کردند، می‌گذاشتند خشک شود و سپس آن را رنگ می‌کردند و می‌پختند. نتیجه محصولی بود که سطح آن با لعاب سفید کدر پوشانده شده بود و با رنگ‌های مینای اکسیدی فلزی و با قلم‌مو رنگ آمیزی شده بود. مایولیکای ایتالیایی سبک استوریاتو داشت: نقاشی‌های روی آن داستانی را بیان می‌کردند که معمولاً تاریخی، مذهبی یا اسطوره‌ای بود. در طول قرن هفدهم انگلیسی‌ها واژه مایولیکا را تبدیل به ماجولیکا کردند.

ظرف ماجولیکا با لعاب قلع، اوایل قرن 15، ایتالیا. عکس از https://en.wikipedia.org/wiki/majolica

از اوسط قرن نوزدهم، ماجولیکا را به شیوه ساده‌تری تهیه می‌کردند. لعاب‌های رنگی سربی سیلیکاتی را روی ظرف می‌زدند و سپس آن را می‌پختند. با این روش ظروفی با رنگ روشن و با قیمت ارزان به دست می‌آمد که معمولاً سبک طبیعت‌گرایانه داشتند. این نوع ماجولیکا در سال 1851 و در نمایشگاه بزرگ لندن معروف شد. بعدا از این سبک تقلید کردند و آن را به تولید انبوه رساندند. شرکت مینتون که این محصولات با لعاب سربی رنگی را تولید کرد، در همان سال محصولات لعاب قلع را به‌تقلید از مایولیکای ایتالیایی تهیه کرد که به ماجولیکا معروف شد.

ماجولیکا به سرعت در سراسر جهان گسترش یافت. Wedgwood ده سال بعد و زمانی که حق اختراع مینتون منقضی شده بود، شروع به ساخت ماجولیکا کرد. در آن زمان صدها کارخانه در آمریکا، اروپا و استرالیا ماجولیکا تولید می‌کردند. در آغاز قرن بیستم محبوبیت ماژولیکا از بین رفته بود. سال مرگ ملکه ویکتوریا، 1901، تاریخ پایان ماجولیکا‌های اولیه است.

ماجولیکای سربی در قرن بیستم ساخته شد؛ اما در نهایت لعاب‌های سربی هم با آشکارشدن خواص سمی سرب از گردونه تولید خارج شدند. همچنان ظروف ماجولیکای مدرن و ماجولیکای بازتولید ساخته می شوند؛ اما اثری از لعاب‌های سربی درخشان نیست.

امروزه ماجولیکا را بیشتر با نام In-Glaze می شناسند.

وجه تسمیه ماجولیکا

ابتدا در اواسط قرن ۱۵، سفال مایولیکا از مایورکای اسپانیا به ایتالیا رسید و سپس در طول قرن هفدهم انگلیسی‌ها واژه مایولیکا را تبدیل به ماجولیکا کردند. تصور می‌شود نام مایولیکا از کلمه ایتالیایی قرون وسطایی «مایورکا» گرفته شده باشد. مایورکا جزیره‌ای است که در مسیر کشتی‌هایی بود که ظروف اسپانیایی را از والنسیا به ایتالیا می آوردند. تصور دیگری که برای این نام وجود دارد این است که از اصطلاح اسپانیایی «ابرا دِ مالاگا» (obra de Malaga) گرفته شده که به معنی ظروف وارداتی از مالاگا است.

امروزه در انگلستان مایولیکا فقط به ظروف ایتالیایی دوره رنسانس اطلاق می‌شود.

ماجولیکا در کشورهای مختلف

در فرانسه و سایر کشورها به ظروف ماجولیکا با لعاب قلع «فایانس» (faience) می‌گویند؛ به این علت که در فرانسه اولین بار این ظروف را از شهر فائِنتسا (Faenza) در ایتالیا وارد کرده‌اند.

ظرف فایانس با لعاب قلع، فرانسه. عکس از https://en.wikipedia.org/wiki/majolica

در انگلستان و هلند به ظروف ماجولیکا ظرف دِلفت (delftware) می گویند. ظرف دِلفت (delft) ظرفی است که زمینه‌ی سفید دارد و با رنگ آبی نقوشی روی آن کشیده شده است. بیشترین تولید این ظروف در شهر دلفت در هلند صورت می‌گرفت.

نوعی ظرف دِلفت. عکس از https://en.wikipedia.org/wiki/Delftware

انواع ظروف ماجولیکا

ظروف ماجولیکا در گذشته به دو نوع لعاب قلع و لعاب سربی تقسیم می‌شدند.

ظروف ماجولیکا امروزه به سه دسته‌ی اصل، بازتولید و مدرن تقسیم می‌شوند.

ظروف ماجولیکای اصل: ظروف ماجولیکایی هستند که بین سال های 1850 و 1930 ساخته شده‌اند.

ظروف ماجولیکای مدرن: ظروفی به سبک ماجولیکا هستند که از سال 1950 ساخته شده‌اند و علامت تولیدکننده‌ی امروزی دارند. ماجولیکای مدرن ظاهر قدیمی ندارد.

ظروف ماجولیکای بازتولید: همان ماجولیکای مدرن است؛ با این تفاوت که ظاهر قدیمی دارد و ادعا می‌شود ماجولیکای اصل و قدیمی است.

ویژگی ها و کاربرد ماجولیکا

تمایز ماجولیکا از سایر روش‌ها این است که سفال پخته شده را با لعاب کدر می‌پوشانند و با لعاب رنگی اکسیدهای فلزی تزئین می‌کنند. هر دو لعاب با هم پخت می‌شوند و به همین دلیل رنگ‌ها با هم ترکیب می‌شوند و رنگ های جدید می‌دهند و سطحی با رنگ‌های روشن و براق به دست می‌دهد. اغلب از فلزاتی همچون طلا، نقره، قلع، پلاتین و مس استفاده می‌شود. نقره و مس رنگ‌های نارنجی، قهوه‌ای و قرمز می‌دادند که گاهی از فرط تیرگی سیاه به نظر می‌رسید.

در روش ماژولیکا، رنگ پایه کاشی و تزئینات رنگی رویش با هم پخته می‌شوند. رنگِ سفید پایه است و به برجسته کردن سایر قسمت‌ها کمک می کند. اصلاح اشتباهات در این روش دشوار است. اگر اشتباه را پاک کنید، بعد از پخت، مشخص خواهد شد.

ماجولیکا در بیشتر موارد کاربرد صرفاً تزئینی دارد و در دمای کم پخته می‌شود. ظروفی که با فرایند ماجولیکا تهیه شده‌اند معمولاً محکم نیستند، چون رس های آن ها معمولاً حداقل ده درصد تخلخل دارد. در دمای کمِ ماجولیکا، سطح مشترکی که در آن لعاب و سفال به هم جوش می‌خورند به‌خوبی تشکیل نمی‌شود و لعاب خوب به سفال نمی‌چسبد.

اکثر ظروف ماجولیکای قدیمی در موزه ترک خورده و شکسته‌اند، چون در دمای بسیار کم پخت شده‌اند. البته لعاب‌های با پخت کم شفاف‌ترند، حتی می‌توان گفت جلوه بلورین دارند.

تهیه ظرف ماجولیکا

فرایند کلی ساخت ظرف ماجولیکا

برای تهیه ظرف سفالی با تکنیک ماجولیکا به گِل شکل می‌دهند، می‌گذارند خشک شود و بعد در دمای حدود 1000 درجه می‌گذارند پخته شود. بعد از خارج شدن قطعه از کوره اول صبر می‌کنند تا ظرف به دمای اتاق برگردد. اگر گردوغبار یا لکه روی سطح باشد آن را پاک می کنند. سپس روی گِل تراکوتا با سطح متخلخل لعاب سفید می‌زنند. لعاب‌کاری را به همان روش‌های معمول انجام می دهند؛ مثلا با روش غوطه‌ور کردن یا اسپری. سپس روی لعاب سفید طرح‌هایی با رنگ‌های دیگر می کشند.

پس از خشک شدن، دوباره قطعه را در کوره قرار می‌دهند تا لعاب آن هم بپزد (دمای پخت از 900 تا 980 درجه سانتی‌گراد).

مراحل تهیه ظرف ماجولیکا

تهیه خاک مناسب ماجولیکا

خاک رس تراکوتا تهیه کنید که در مخروط 03 استحکام داشته باشد. آن را تا مخروط 02 و 1 بپزید تا مطمئن شوید تراکوتای واقعی است. باید در دمای مخروط 1 قهوه‌ای تیره شود. اندازه ذرات آن هم ریز و 100 مش یا ریزتر باشد. با اندازه ذرات بزرگ تر ممکن است در بدنه حفره ایجاد شود.

ترکیب لعاب ماجولیکا

لعاب ماجولیکا در حالت مذاب بسیار پایدار است و شره نمی‌کند. به همین دلیل است که می‌توان آن را بسیار ضخیم اعمال کرد. دقیقا مشخص نیست که مکانیسم سفت شدن لعاب ماجولیکا چیست؛ اما به نظر می رسد مقدار زیاد زیرکونیم در این باره نقش مهمی داشته باشد.

فروفریت 3124 بیش از همه در دستورهای ساخت لعاب دیده می شود. بهتر است از لعابی استفاده شود که کاملا فریتی باشد (فقط فریت و کائولن). با وجود این بیشتر لعاب‌های رایج ماجولیکا فلدسپات هم دارند.

امروزه به جای قلع از زیرکونیم برای ساخت لعاب ماجولیکا استفاده می‌شود؛ زیرا زیرکونیم ارزان‌تر است. حتی می‌توان از یک انگوب سفید با رولعابی شفاف استفاده کرد. بهتر است برای استحکام بیشتر، ظرف را در دمای بیشتری پخت کنید.

فرمول رنگ (مخلوط پودر اِستین، ذوب‌کننده، سخت‌کننده و پرکننده) باید طوری باشد که به اندازه‌ای ذوب شود که با لعاب زیرین یکی شود، اما نه این قدر که با زدن قلم‌مو شره کند. هنگام استفاده از اِستین‌ها باید به این نکته توجه شود که ذوب و الزامات شیمیایی استین‌ها بسته به لعاب میزبان و محیط متفاوت است. می‌توان رنگ‌های ماژولیکای از قبل مخلوط شده را خریداری کرد.

دوغاب لعاب را مخلوط کنید تا دارای تیکسوتروپی* شود و ته‌نشین نشود. کمک می‌کند پوشش یکنواختی روی سطحی که به سرعت خشک می شود اعمال کنید.

تناسب لعاب با بدنه را امتحان کنید. آزمایش آب جوش و یخ را انجام دهید. کاشی لعاب‌دار پخته شده را پنج دقیقه در آب یخ و پنج دقیقه در آب جوش قرار دهید. این کار را سه بار انجام دهید و ببینید ترک یا خردشدن در آن رخ می دهد یا نه.

تست لعاب را روی بیسکوی بزرگ (10 سانتی‌متر) انجام دهید. لعاب را کاملاً ضخیم اعمال کنید و تا مخروط 04، 03، 02 بپزید و براقیت و شره کردن آن را بررسی کنید. اگر در مخروط 03 بسیار روان است و شره می کند، 5% کائولن اضافه کنید تا دمای ذوب افزایش یابد. اگر لعاب ترک می خورد، به جای آن سیلیکا استفاده کنید. اگر ماده مذاب بسیار روان و سیال است، مخلوطی از سیلیکا و کائولن با نسبت مشابه لعاب اضافه کنید.

سفیدکردن:12% کدرکننده زیرکونیم (زیرکوپاکس یا سوپرپاکس) به ترانس (پودر لعاب شفاف) اضافه کنید تا سفید شود. لعاب را مخلوط کنید و روی کاشی امتحان کنید. اگر به اندازه کافی سفید نیست، مقدار کدرکننده را به 15% یا بیشتر برسانید. اما زیاد زیرکونیم نزنید؛ زیرا زیرکونیم ویسکوزیته حالت مذاب لعاب را افزایش می‌دهد و احتمال ایجاد لکه و سوراخ‌های ته‌سنجاقی وجود دارد. انبساط حرارتی را هم کاهش می‌دهد. سپس آزمایش تکه‌تکه شدن لعاب را هم انجام دهید.

رنگ: محصولات تجاری زیرلعابی و رولعابی فراوانی وجود دارد. اِستِین‌ها را به لعاب شفافی که در درجه حرارت دلخواه ذوب می‌شود اضافه کنید (بیشتر شامل رولعابی باشد تا زیرلعابی). قسمت مایع را هم که مخلوط صمغ و آب است، می افزاییم تا رنگ یکنواخت شود و دیر خشک شود. مارک‌های مختلف را امتحان کنید.

اِنگوب:کارخانجات کاشی و سرامیک قبل از لعاب، یک لایه اِنگوب سفید روی بدنه قرمز اعمال می کنند. انگوب نوعی خاک رس سفید است که انقباض و انبساط حرارتی آن مانند بدنه است. ذوب نمی‌شود؛ بنابراین مات است. با استفاده از انگوب به مقدار زیرکونیم بسیار کمی نیاز است یا اصلاً می شود زیرکونیم استفاده نکرد. پیوند انگوب و بدنه بسیار شکننده‌تر از لعاب و انگوب است. در نتیجه باید اتصال لعاب به خوبی انجام شود تا در نواحی تاب‌دار یا خمیده مانند لبه لیوان پوسته پوسته نشود.

کسی که از او بدنه و تراکوتا می خرید باید دستورالعمل انگوبی مناسب با تراکوتایش را به شما بدهد.

رنگ‌آمیزی انگوب‌ها پرهزینه است؛ زیرا به نسبت زیاد استین نیاز است و موجب تغییراتی در خشک شدن، انقباض و انبساط حرارتی می‌شود.

ساخت ظرف ماجولیکا

ابتدا سفال تراکوتا را در 980 درجه سانتی‌گراد می پزیم تا بیسکوئیت تراکوتا به دست آید. با غوطه‌ور کردن یا پاشیدن، لعاب سفید را می زنیم. سطح محصول را خطوط‌بندی می کنیم و طبق آن خطوط طرح می‌کشیم. معمولا طرح را روی کاغذ کالک می‌کشند و سپس با سوزن نازک آن را به ظرف منتقل می‌کنند. از پودر زغال می‌توانیم استفاده کنیم که بتوانیم با قلم‌مو دنبالش کنیم. باقی کربن بعد از پخت ناپدید می‌شود.

برخی از رنگ‌ها در دمای زیاد تغییر می‌کنند. هنگام طراحی باید دقت زیادی شود؛ چون در این تکنیک اصلاح اشتباه ناممکن است. مهم است که رنگ‌ها به میزان مطلوب رقیق شده باشند و ضخامت مناسب زده شود.

بعد از زدن طرح، لعاب کریستالی به آن می‌پاشیم که شفاف است و در طول پخت ذوب می شود.

برای مرحله دوم پخت، لعاب نباید به پایه یا دیواره بخورد، در غیر این صورت جسم به کوره می‌چسبد. پخت در 930 درجه سانتی گراد انجام می شود و کم و زیادشدن دما باید آهسته انجام شود. 12 ساعت طول می‌کشد تا به دما برسد و 12 ساعت هم طول می‌کشد تا کوره خنک شود و بتوانیم درِ کوره را باز کنیم.

نکات مهم در تهیه ظرف ماجولیکا

جلوگیری از ترک خوردن: در دماهای کم به این علت که سطح مشترک بین لعاب و بدنه کم‌تر ایجاد می‌شود، احتمال ترک خوردن و خردشدن و تکه تکه شدن وجود دارد. ترک خوردن اغلب در بدنه‌هایی که فقط از خاک رس ساخته شده‌اند و تکه تکه شدن در بدنه‌هایی که تالک دارند اتفاق می‌افتد. از دستور لعابی استفاده کنید که قابل تنظیم با انبساط حرارتی است. استحکام ترکیب لعاب/ خاک را تست کنید.

ضخامت یکنواخت لعاب: لعاب سفید باید به طور یکنواخت و بسیار ضخیم‌تر از لعاب پرسلان یا استون‌ور اعمال شود. از لعاب سفید کدر استفاده می‌شود؛ اما رنگ قرمز بدنه سفالی موجب می‌شود در آن نواحی که لعاب نازک اعمال شده است، تیره شود. تمام لبه‌های سفال باید گرد و منحنی باشد؛ زیرا قسمت‌های تیز به خوبی با لعاب پوشیده نمی‌شوند. ضخامت یکنواخت لعاب در کل سطح بسیار مهم است. کارهایی که در این باره می‌شود کرد: مخلوط کردن لعاب به قدر کافی و غوطه‌ور کردن ظروف، افزودن چسب/ صمغ به لعاب، ژل کردن آن تا تیکسوتروپی داشته باشد، اسپری زدن، واکس زدن و موم زدن نواحی مختلف در چند مرحله، گرم کردن ظروف قبل از لعاب زنی، دفلوکوله کردن لعاب.

ضخامت بدنه: ظرف نباید خیلی نازک و سبک باشد. اگر دیواره‌ها نازک باشد، رس قابلیت جذب کافی برای ایجاد لعاب مات و ضخیم نخواهد داشت.

جلوگیری از ایجاد لکه‌های سفید: نقطه‌های سفید در نواحی رنگ‌شده‌ی لعاب مشکلی رایج است. احتمال بروز این مشکل با بیسکوکردن در دمای بیشتر از لعاب و پخت آهسته به حداقل می‌رسد.

رس‌های قرمز کم‌آتش معمولاً نمک‌های محلول زیادی دارند که طی خشک شدن روی سطح رسوب می‌کنند و لکه‌های سفید بر جا می گذارند. باید کربنات باریم به اندازه کافی در مخلوط باشد تا این نمک‌ها رسوب دهد. خود کربنات باریم زیرلعاب است و در طول ترسیب به باریم سولفات غیرسمی تبدیل می شود و به ایجاد فاز شیشه‌ای در طول پخت کمک می کند.

رفع پودری بودن لعاب: اگر لایه لعاب خشک‌شده بیش از حد پودری است، کمی صمغ/چسب به آن اضافه کنید تا سفت شود.

استفاده از فریت: در صورت امکان از فریت استفاده کنید.

پخت مناسب: خاک رس در دمای خاصی تغییر رنگ می‌دهد. اکثر خاک رس‌ها از نارنجی به قهوه ای تیره تغییر می یابند (در محدوده مخروط 06 تا 2). کمی بیشتر از این محدوده پخت نکنید. پخت تصادفی و بیش از حد تغییر رنگ شدیدتری می‌دهد و احتمال تاول و تاب خوردگی لعاب بیشتر می‌شود. تغییر رنگ رس‌های تراکوتای معمولی حدود مخروط 01 است؛ بنابراین محدوده مخروط 02 مناسب نیست. اگر از لعاب شفاف استفاده کنید، سفال زیر لعاب بسیار تیره‌تر از سفال بدون لعاب خواهد شد.

حفظ قوام بدنه های تراکوتا مشکل است. موادی که برای ساخت آن استفاده می‌شود از کائولن، فلدسپات، سیلیس و غیره متغیرتر است. ممکن است یک دسته در یک نوبت 14درصد تخلخل و در نوبت دیگر 10درصد داشته باشد. در هر صورت باید انقباض خشک آن مطلوب باشد.

جمع‌بندی

تکنیک ماجولیکا تکنیکی است که در آن روی یک ظرف لعاب خام می‌زنند و بعد روی آن لعاب خام، با رنگی دیگر طرح می‌زنند و بعد ظرف را در حرارت کم می‌پزند. منشأ اصلی این ظرف در خاورمیانه بوده و بعد به اسپانیا و ایتالیا منتقل شد و در نهایت در سراسر جهان گسترش یافت. ظروف ماجولیکا به دلیل پخته شدن در حرارت کم، کاربرد صرفا تزیینی دارند. برای ساخت ظرف ماجولیکا، روی سفال تراکوتای پخته شده لعاب سفید می‌زنیم، روی لعاب سفید طرح و رنگ دلخواه را اعمال می‌کنیم و ظرف را در کوره قرار می‌دهیم تا پخته شود.

*تیکسوتروپی: تیکسوتروپی یا روان‌وَردی عبارت است از تمایل برخی مایعات به روان شدن بر اثر تکان دادن و دوباره سفت شدن بر اثر عدم حرکت.