بزرگمهر، وزیر اعظم انوشیروان، یکی از شخصیتهای برجسته تاریخ ایران ساسانی است. او به عنوان یک مشاور و سیاستمدار ماهر و مؤثر در دربار ساسانیان شناخته میشود و نقش بسزایی در تحکیم قدرت آن پادشاه ایفا کرد. بزرگمهر به عنوان فردی با دانش و بینش عالی در زمینههای مختلف از جمله علوم، فلسفه و سیاست، به ویژه مورد توجه قرار گرفت.
دورهٔ سلطنت انوشیروان (انوشیروان عادل) به خاطر اصلاحات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهرت دارد و بزرگمهر به عنوان یکی از معماران این اصلاحات عالی، در پی ایجاد توازن میان قدرت مدرن و سنتهای گذشته بود. او با تأسیس سیستمهای اداری نوین و تقویت آموزش و پرورش در جامعه، سعی در برقراری عدالت اجتماعی و تعادل اقتصادی داشت.
کارهای بزرگمهر نه تنها به تحکیم پایههای دولت ساسانی کمک کرد، بلکه تأثیرات عمیق و ماندگاری بر روی نظامهای اداری و فرهنگی بعد از خود گذاشت. داستانها و افسانههای مربوط به او در ادبیات فارسی نیز درخشندگی خاصی دارد و او را به عنوان مثال بارزی از خرد و تدبیر در تاریخ ایران میشناسند
بزرگمهر به عنوان نمایندهٔ عقلانیت و تدبیر در قبال چالشهای بزرگ سیاسی و اجتماعی، یادآور این واقعیت است که مدیریت کارآمد در چارچوبهای حکومتی میتواند به بهبود زندگی مردم و پیشرفت جامعه کمک کند.
1_شاه تا زمانی شاه است که گوشش به حرف درست باز باشد.
2_پادشاهی که عدالت نداشته باشد، کشورش دیر یا زود از هم میپاشد
3_فرمانروایی با شمشیر نگه نمیماند، با داد نگه میماند
4_شاه باید خردمندانی در کنار خود داشته باشد تا تلخی روزگار کمتر شود
5_پنج گروه را باید پاس داشت: ارتش، دهقانان، دانشوران، پیشهوران، و کارگران. اگر یکیشان آسیب ببیند، همه کشور میلنگد
6_پادشاه اگر دل مردم را بسوزاند، دل سپاه هم از او برمیگردد
7_هرگاه پادشاه به خشم حکومت کند، دشمنانش شاد میشوند
8_مالیات باید مثل بارِ سبک باشد، نه همچون سنگی بر دوش مردم
9_جمعکردن مال وقتی ارزش دارد که مردم هم قوتِ زندگی داشته باشند
10_وزیر باید راست بگوید، شاه باید تاب شنیدن راست را داشته باشد
11_وزیر چاپلوس، پایههای تخت پادشاه را میسوزاند
12_بختِ شاه تنها زمانی یاری میکند که خرد پیشاپیش فرمان دهد
13_شاهی که به بخت تکیه کند، در روز سختی تنها میماند
14_جنگ آخرین چاره است؛ خرد اگر کار کند، کار به شمشیر نمیرسد
15_قبل از جنگ، با دشمن سخن بگو؛ شاید سخن آن کند که شمشیر نمیتواند
16_در کارنامهٔ بزرگمهر بختگان آمده که بزرگمهر چند بار به شاه تذکر میدهد:
«شاهِ تندخو، دیری نمیپاید. فرمانروایی که سخنِ مرد دانا را نشنود، به دست نادانان گرفتار شود.»
اینجا بزرگمهر دارد مستقیم به پادشاه هشدار میدهد که تندخویی و گوشندادن به نصیحتها سلطنت را خراب میکند
17_در روایتهای پهلوی و شاهنامه، بزرگمهر به انوشیروان میگوید:
«داد، آن نیست که نمایشی برپا کنی؛ داد آن است که به دادِ مردم رسی.»
این یک نقد جدی است: یعنی پادشاه بیشتر شعار عدالت میدهد تا عمل
18_در متون پهلوی آمده:
«اگر شاه بارِ مردم سبک نکند، بارِ شاه سنگین خواهد شد.»
این جمله، حملهٔ مستقیم به سیاستهای مالی سختگیرانهٔ دوره ساسانی است؛ چون طبقات اجتماعی بسته بودند و مالیاتها سنگین.
19_یکی از مهمترین جملات منسوب به بزرگمهر:
«فرزندیِ مردم، به فرّ و خرد است؛ نه به نژاد و گنج.»
این جمله عملاً نقد ساختار طبقاتیِ بسته ساسانیهاست؛ مخصوصاً دورهٔ انوشیروان که طبقهٔ «دهقانان بزرگ» و «اشراف» قدرت زیادی داشتند
20_گفتهای از بزرگمهر در مجملالتواریخ نقل شده:
«ستمِ پیشکاران، مایهٔ ویرانیِ مُلک است؛ شاه اگر بیند و نگیرد، خود ستمکار است.»
یعنی اگر شاه ظلم اطرافیانش را میبیند و کاری نمیکند، خودش ظالم محسوب میشود.
21_در چند متن آمده:
«بدترین شاه آن است که دشمن خرد باشد.»
این جمله اشاره به دورههایی از پادشاهان ساسانی دارد که وزیران دانا را کنار میزدند.
آشکارترین مورد در روایتها، دورهٔ هرمز چهارم است که بزرگان را کشت یا تبعید کرد
22_در سیاستنامهٔ خواجه نظامالملک آمده که بزرگمهر به انوشیروان گفت:
«مملکت به خِرد میپاید، نه به شمشیر. شمشیر، بیم میآفریند و بیم، شورش میزاید.»
این یکی از مهمترین جملات انتقادی درباره سلطنت ساسانی است.
سرانجام بزرگمهر بعد ها به دست خسرو دوم (خسرو پرویز) کشته شد(منبع:ایران باستان حسن پیرنیا..مشیرالدوله)
یا طبق گفته تاریخ بیهقی توسط خود انوشیروان کشته میشود
و تاریخ بیهقی دلیل این کشته شدن را این گفته است که:بزرگمهر از دین زرتشتی خارج شد (در آن زمان دین رسمی زرتشتی بود) و به دین مسیحیت گروید.
و به همین خاطر انوشیروان اول به او تذکر میدهد و سپس او را زندانی و سپس او را مثله میکند.
۱_ ایران باستان ... اثر حسن پیرنیا(مشیرالدوله)
۲_تاریخ بیهقی
۳_سیاست نامه...خواجه نظام الملک
۴_مجمل التواریخ
۵_شاهنامه ...حکیم ابولقاسم فردوسی
۶_متون پهلوی به جامانده از آن دوران
۷_کتاب بزرگمهر بختگان...ژاله آموزگار
