آتش در شعر حافظ

شمارهٔ ۴۶ | دکتر شهنار عرش‌اکمل

گاستون باشلار (Gaston Bachelard) برای شناخت تخیل شاعران اساس اندیشه خود را بر تحلیل تصاویر ادبی قرار داده است. او با توجه به عناصر چهارگانه آب، آتش، خاک و هوا (باد) به تحليل تصاویر ادبی می‌پردازد. به عقیده او همه تخیلات شاعرانه به عناصر اربعه یا آخشیجان مرتبطند و این عناصررا می‌توان در شعر هر شاعری پی گرفت. ضمن اینکه ممکن است هر یک از این عناصر در اندیشه یک شاعر بنیان مستحکم‌تری داشته و تخیل شاعر بر آن استوار باشد. باشلار به نقش تخیل در دانش و ادب باور داشته و تحت تاثیر فروید، مفاهیم روانکاوی مربوط به ناخودآگاه را به سمت تخیل سوق داده است.

گاستون باشلار و آرای او در باب آتش

گاستون باشلار فیلسوف، ادیب و دانشمند فرانسوی است که تحقیقات او به کشف جوهر و منشاء تخیلات انسان یا قالب­هایی ارتباط می­یابد که به تخیلات آدمی‌شکل می­دهد. به عقیده او عناصر معدودی به تخیلات فرد پر و بال می­دهند. او طبق این عقیده به جستجوی مضامین اصلی ادبیات و بازنمود پیوند مستحکم آنها با ناخودآگاهی جمعی همت می­گمارد.از نظر او آثار اصیل و بدیع ادبی صرفا از تخیلی آفریده می­شوند که تاروپودش از یک یا چند عقده روانی مربوط به عناصر اربعه فراهم شده و به واسطه آن عقده­ها با وجود کثرت، انسجام و یکپارچگی یافته است.

چهار عنصر آب، آتش، خاک و هوا در ضمیر ناخودآگاه بشر پژواک عمیق و کهنی دارند و باشلار به تحلیل تخیلات نویسندگان و شاعران درباره آنها می­پردازد. در واقع او از روانکاوی بهره می­جوید و رنگ و روی تازه­ای به روش جزمی‌فروید می­دهد. عناصر چهارگانه همواره نمودار حیات بوده­اند و باشلار انواع تخیلات را به چهار عنصر مادی مربوط می­داند. درواقع از نظر او امهات اربعه یا چهار عنصر بر گستره خیال جاری است و همه تخیلات به آنها مربوطند

باشلار آتش و گرما را پدیده­هایی ممتاز می­داند که می­توانند همه چیز را توجیه و تبیین کنند چون هم در درون انسان موجودند و هم در بیرون او. آتش اولین پدیده­ای است که انسان ماقبل تاریخ درباره آن اندیشه کرده و برای معرفتش کوشیده، چون این تمایل به معرفت آتش همراه با میل به دوست داشتن و عشق بوده است. در اینجا می­توان به ارتباط مستقیم آتش و عشق که در تصاویر بسیاری از شاعران وجود دارد اشاره کرد.

باشلار در نظریات خود آتش را در وجوه متعددی می­نمایاند. اجاق، نور، روشنی، هیزم، خورشید، شمع، شراب، رعد، تندر، برق، کوره و ...او چهار نوع عقده را در پیوند با آتش مطرح می­کند:

عقده پرومته یا رباینده آتش (Promethee)

کودک برای شناخت آتش با سرپیچی از فرمان والدین خود مانند پرومته (خدای آتش در اساطیر یونان که طبق فرمان زئوس حق نداشت به انسان­ها آتش بدهد اما او آتش را ربود و به انسان­ها داد. زئوس نیز او را در زنجیر کرد.) کبریت را می­رباید و حتی آتش می­افروزد. این عقده پرومته است یعنی آرزوی دانستن به اندازه پدرو مادر یا استاد و حتی بیش از آنان

عقده آمپدوکل (Empedokles)

عقده آمپدوکل یا خودکشی در کوه آتشفشان اِتنا عقده­ای است که از صفات دوگانه و متضاد منسوب به آتش ترکیب شده و معجونی است مرکب از عشق به آتش و ترس از آن و شور و حیات و سودای مرگ. آمپدوکلِ فیلسوف خود را در دهانه کوه آتشفشان اتنا می­اندازد در واقع در این عقده، آتش نماد نابودی است.

عقده هوفمن (Hoffmann)؛ سمندر در شعله­های پانچ (شراب)

آتش در نوشته­های هوفمن (نویسنده و آهنگساز آلمانی) اهمیت بسیاری دارد. شعر او سراسر شعله است. به طور کلی بخش عمده ادبیات خیال­انگیز به شراب می­پردازد و شراب دارای شعله­ای است که منبع الهام شاعر است. شراب اشعار هوفمن ویژگی نرینه آتش را دارد و شعله­ور می­شود و از نوع شرابی نیست که دارای خصیصه آب باشد و منجر به فراموشی و مرگ ­شود.

باشلار با طرح این عقده­ها، اساس نظراتش درباره آتش را بر آتش و پروای آتش (عقده پرومته)، آتش و خیالبافی (عقده آمپدوکل) و آب آتشگون یا شراب (عقده هوفمن) قرار می­دهد. به­طور کلی او عقده‌‌های مربوط به آتش را به واسطه صفات متضاد آن دوگانه می­داند: هم برانگیزاننده بیماری­های روانی و هم خلق‌کننده شعر.

آتش خیر و شر از نگاه باشلار

از عمده­ترین مفاهیم نظریات باشلار درباره آتش وجه خیر و شر آتش است؛ اینکه آتش یک وجه اهریمنی دارد و یک وجه نیک. به عقیده او خواص آتش لبریز از تضادها و تعارضات بسیار است. در واقع دیالکتیک پاکی و ناپاکی دو ویژگی اصلی آتش است. به طور کلی این دو وجه آتش در متون ادب فارسی هم نمود بسیار دارد: براي مثال آتش عشق، آتش نگاه/ آتش خشم، آتش شهوت.

آتش و مفاهیم مربوط به آن در شعر حافظ

حافظ در اشعار خود به وفور از آتش و مفاهیم مربوط به آن بهره می­گیرد. آتش در شعر او به صورت­های گوناگون جلوه­ می­کند. نور، شعله، شرر، خورشید، چراغ، دود، رعد، تنور، مي، صبح، شمع، رخ يار و... از مفاهیمی ‌هستند که در ساخت تصاویر آتشین او نقش دارند. با توجه به گفته­های باشلار، در شعر حافظ هردو وجه خیر و شر آتش نمود دارد؛ هم وجه مثبت و شورآفرین و تطهیرکنندگی آن و هم وجه منفی و سوزاندگی و ویرانگری‌اش.

وجه مثبت و خیر آتش

در اشعار حافظ نمونه‌هايي که وجه نیک و شورآفرین آتش در ساخت آنها مشارکت دارد، در مقایسه با وجه منفی و اهریمنی آن حجم بسیار بیشتری دارند. ترکیباتی مانند شمع سعادت‌پرتو، پرتو روي، شمع دل‌افروز، آفتاب خوبان، آفتاب طلعت و آتش درون را می­توان مثال زد.

آتش نیک در اشعار حافظ گرمایی مطلوب دارد و به نوعی استعاره­­ای است از امید و روشنی. گاه آتش مي است، گاه در صورت معشوق جلوه مي كند، گاه به هیئت خورشید درمی­آید، گاهی کارکرد مجازی می­یابد و... به خلاف نیچه که به گفته باشلار، تصاویر آتش او مبین نیرو و حرکت است تا گرمی ‌و حرارت، تصاویری که حافظ به کمک عنصر آتش (در وجه نیک) می­سازد هر دو بعد نیرو و حرکت و گرمی ‌و آتش را در بر دارد.

خموش حافظ  و این نکته­های چون زر سرخ                                                                                        

نگاه دار که قلاب شهر صراف است

زر سرخ: نمودی از آتش/رنگ سرخ در دایره مفهومی آتش    نکات چون آتش← وجه خیر و مثبت

مددي گر به چراغي نكند آتش طور                                                                                                                    

چاره تيره شب وادي ايمن چه كنم

(وجه مثبت: نمادي از نور هدايت)

وجه منفی و ویرانگر آتش

همان‌طور که اشاره شد، وجه مثبت و شورآفرین آتش در اشعار حافظ بسیار پررنگ است اما سویه­های منفی از این عنصر نیز در اشعار او وجود دارد. آتشی که می­سوزاند، ویرانگر است و همواره با مرگ و نابودی همراه است. این تصویر منفی از آتش به عقده آمپدوکل ارتباط می‌یابد؛ عقده‌ای که در آن آتش نماد نابودی است. این وجه منفی با این خصوصیات در اشعار حافظ نیز مشهود است. در ترکیباتی مانند آتش هوس، آتش رشك، آتش زرق يا آتش ریا و کرامت فروشی مي‌توان این سویه اهریمنی و شر آتش را دید.

دو وجه خیر و شر آتش در اشعار حافظ را می­توان با عقده آمپدوکل تطبیق داد که در آن عشق به آتش و ترس از آن و نیز غریزه حیات و مرگ به هم آمیخته­اند. در واقع عقده­های مربوط به آتش نیز به دلیل ویژگی­های متضاد آتش، دوگانه هستند.

حافظ این خرقه بینداز و برو                                                                                                         

کآتش از خرقه سالوس و کرامت برخاست

(آتش ریا و کرامت‌فروشی)

گل بر رخ رنگین تو تا لطف عرق دید                                                                                                                  

در آتش رشک از غم دل غرق گلاب است

وجه منفي در آتش رشك/ همنشینی آب و آتش ← در آتش غرق گلاب بودن: تصویر پارادوکسیکال

تقابل و هم‌كناري وجه خير و شر

گاهی وجوه خیر و شر آتش در شعر حافظ در کنار هم می‌آیند. مانند نمونه‌های زیرین:

در تاب توبه چند توان سوخت همچو عود                                                                                                    

می ده که عمر در سر سودای خام رفت

تقابل آتش خیر و شر:  توبه به مثابه آتش (وجه منفی آتش)؛ می در حکم آتشی که خامی عمر را به مرحله پختگی می­رساند (وجه مثبت اتش)

ز شوق روي تو شاها بدين اسير فراق                                                                  

همان رسيد كز آتش به برگ كاه رسيد

شوق روي تو: وجه مثبت آتش/ آتش به برگ كاه رسيدن: وجه منفي و نابودگر آتش

آتش و آب

باشلار عقیده دارد که در شعر در برابر هر عنصر طبیعی، عنصر مخالفش نیز به کار رفته است. او تخیلات مبتنی بر عناصر چهارگانه را با هم متفاوت می­داند؛ خصوصاً آب و آتش که در عالم خیال با هم در ستیزند. آتش در آيين‌هاي سرسپردگي نيز نماد مرگ و باززايي است كه با اصل متناقض خود آب در ارتباط است. درواقع تطهير با آتش مكمل طهارت با آب است.

از میان عناصر چهارگانه، آب بیشترین حضور را در کنار عنصر آتش در اشعار حافظ دارد. سردی و برودت آب در کنار گرمای آتش، تصاویر و تعابیری مبنی بر پارادوکس می­آفریند و در واقع هر دو عنصر در تخیل شاعر چنان ارتباط و درهم‌گره‌خوردگی با هم می‌یابند که گویی هیچ تضادی با هم ندارند.

اين همنشيني آب و آتش عمدتا در تصوير شمع و شراب دريافت مي‌شود. هردوي آنها صورت نماديني از حضور پارادوكسيكال آب و آتش را دارند كه البته در شمع تا حدي اين تصوير عيني است:

سوز دل بین که ز بس آتش اشکم دل شمع                                                                          

 دوش بر من ز سر مهر چو پروانه بسوخت

 آتش اشک ← تصویر پارادوکسیکال و همنشینی آب و آتش

گر كميت اشك گلگونم نبودي گرم‌رو                                                                           

كي شدي روشن به گيتي راز پنهانم چو شمع

گرمي اشك گلگون: تصویر پارادوکسیکال آب و آتش

در ميان آب و آتش همچنان سرگرم توست                                                             

 اين دل زار و نزار اشك‌بارانم چو شمع

عشق به مثابه آتش

عشق به واسطه گرمی و شور خود در حوزه بلاغی با آتش پیوند می‌یابد. تشبیه عشق به آتش و همنشینی این دو در شعر حافظ نیز بسامد بالایی دارد که به چند نمونه آن اشاره می‌کنیم:

سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد                                                                                         

دلبر که در کف او موم است سنگ خارا

دلبر: به مثابه آتش ← آتش در دلبر نمودار عشق است (استعاره مفهومی: عشق آتش است)

سینه از آتش دل در غم جانانه بسوخت                                                                         

آتشی بود درین خانه که جانانه بسوخت

(این غزل مملو از تصاویر آتشی است و ردیف سوختن در این غزل دال بر آن است)

تنم از واسطه دوری دلبر بگداخت                                                                                                                                                                                      جانم از آتش مهر رخ جانانه بسوخت

سوختن دل شمع: کنایه از آب شدن آن / سوختن پروانه: ویرانگری اتش عشق

شمع و شعله

باشلار شعله را از بزرگ‌ترین عوامل انگیزش خیال می­داند. از نظر او استعاره­ها و تصاویر خیال شعله به قلمروهای گوناگون اندیشه راه می­یابد. باشلار تنهایی و گوشه­گیری شمع را به خیال­پردازی مرتبط می­داند و اینکه شعله شمع با شعله اجاق متفاوت است. چون شعله اجاق نیاز به دستکاری انسان بر هیمه­ها و بر هم زدن آنها دارد اما شمع به تنهایی می­سوزد.

شمع در شعر حافظ نمود بسياري دارد. کاربرد شمع را هم در معنای حقیقی، هم در تشبیه راوی به آن و هم تشبیه رخ یار به آن شاهديم:

غزل با مطلع «در وفاي عشق تو مشهور خوبانم چو شمع   شب‌نشين كوي سربازان و رندانم چو شمع» مملو از تصاوير آتشين است. شاعر خود را به شمع تشبيه كرده و در هربيت تصويري نو ساخته. هم‌كناري آب و آتش در شمع به نوعي صورت انضمامي و عيني دارد و در شاعر انتزاعی دارد.

 در ميان آب و آتش همچنان سرگرم توست 

 اين دل زار و نزار اشك‌بارانم چو شمع

تصویر پارادوکسیکال آب و آتش

كوه صبرم نرم شد چون موم در دست غمت                                                                                    

تا در آب و آتش عشقت گدازانم چو شمع

غم به مثابه آتشي كه كوه را چون موم مي‌كند. تصویر پارادوکسیکال در آب و آتش عشق (درآميختگي تصاوير در شمع شعله‌ور همراه با عشق چون آتش)

نتيجه

آتش نسبت به ديگر عناصر آخشيجان استفاده بيشتري در شعر حافظ دارد. ساخت تصاوير آتشي نشان از تسلط حافظ و پرواز نيروي تخيلش از عميق‌ترين لايه‌هاي روان او به جهان بيرون دارد. شمع بسامد بالایی را در تصاوير مبتني بر آتش به خود اختصاص داده است. مي نيز از قاعده مستثنا نيست. وجه خير و شر آتش در اشعار او به موازات يكديگر حركت مي‌كنند و وجه ويرانگري آن كمتر است. براي مثال سوختن در راه عشق را نبايد به وجه منفي آتش ارتباط دارد زيرا اين سوزش متفاوت با نابودي است. وجود اين دو وجه در شعر حافظ به عقده پرومته ارتباط مي‌يابد. همنشيني عناصر آب و آتش را در شعر حافظ خصوصا در تصويرهاي مبتني بر عنصر شمع شاهديم. عقده نوواليس يعني طلب آتش نيز در شعر حافظ مصداق دارد. خواستن مي آتشين و روي آتشين معشوق با اين عقده پيوند دارد. عقده آمپدوكل كه به وجه ويرانگري و تطهير آتش و عشق و ترس نسبت به آن مربوط است نيز در غزليات شاعر قابل دريافت است. غالب‌ترين عقده در شعر حافظ هوفمن است. هوفمن كه به چهره آتشين شراب مربوط است با تصاوير مختلفي در اين باب در شعر حافظ جلوه مي‌كند. با توجه به بسامد بالاي تصوير آتش در اشعار حافظ مي‌توان گفت بخش عمد‌ه‌ای از تخيل او را بر عنصر آتش استوار است.