نظریۀ «نوشتار زنانۀ» الن سیکسو و نگاهی به کتاب سه گام بر نردبان نوشتار

نظریة «نوشتار زنانة» الن سیکسو و نگاهی به کتاب سه گام بر نردبان نوشتار

الهه آذربایجانی

دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی

با اوج گرفتن جنبش‌های فمینیستی در نیمة دوم سدة بیستم، بسیاری از نظریه‌پردازان ادبیات به بررسی امکان و چگونگی زنانه‌نویسی پرداختند. یکی از آنان، الن سیکسو، متفکر فرانسوی است که با طرح کردن نظریة «نوشتار زنانه» در جستار کلاسیک «خندة مدوسا» بحث‌های فراوانی در محافل فرهنگی غربی برانگیخت. الن سیکسو، یکی از برجسته‌ترین و بحث‌انگیزترین متفکران فرانسه در عصر حاضر است. سیکسو در مقام یکی از پیشگامان فمینیسم پساساختارنگر، جایگاه والایی میان نویسندگان و نظریه‌پردازان ادبیات و علوم انسانی یافته است. یکی از مطرح‌ترین و جنجال‌ترین نظریه‌های او نظریة نوشتار زنانه است که سال‌ها محل بحث و تأمل ناقدان و نظریه‌پردازان ادبیات بوده است. طرفه آن‌که از بدو معرفی شدن این نظریه در جستار کلاسیک خندة مدوسا هم بسیاری از مخالفان فمینیسم، منتقدان نظریة سیکسو را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد: گروه اول ارجاع سیکسو به اندام جنسی مؤنث در حکم الگویی برای نوشتار زنانه را مردود می‌دانند و معتقدند سیکسو با این نظریه آگاهانه قصد براندازی اخلاقیات و نهادهای قوام‌بخش جامعه را دارد. و گروه دوم گمان می‌کنند نوشتار موردنظر سیکسو، با اتکا به کلیشه‌های جنسیتی جوامع مردسالار مانند باردار شدن و مادر بودن، در نهایت باعث ترویج دوباره و تقویت ساختارهای قدرت حاکم می‌شود. روایت سیکسو از فمینیسم متأثر از فضای حاکمیت‌ستیزانة ایجادشده پس از جنبش‌های ضداستعمار دهة 1960 در کشورهایی مانند هندوستان و آفریقای جنوبی و هم‌چنین جنبش دانشجویی سال 1968 فرانسه علیه نظام سرمایه‌داری است. از همین رو سیکسو در آثارش مدام به دیگر گفتمان‌های برابری‌طلب معاصر ارجاع می‌دهد و جنبش زنان را در پیوند با نظریة پسااستعمار، نومارکسیسم و کوئیرپژوهی تعریف می‌کند.

سیکسو در خندة مدوسا از زنان می‌خواهد که بدون ترس، شرم، یا احساس گناه «بدن» خود را «بنویسند» و با الهام گرفتن از جسمیت و سکسوالیتة خود، که به زعم او قرن‌ها سرکوب شده است، روایت‌گری کنند. به بیان دیگر، سیکسو بدن زن را منبع تکثر و چندصدایی می‌داند و معتقد است که موهبت‌هایی چون بارداری و مادرانگی می‌توانند نوعی ارتباط خاص با دیگری را تحقق بخشند که در نوشتار مابازای آن سیالیت و بی‌کرانگی است. از دید سیکسو، مردان قلم به دست در نظام معنایی قضیب‌محور همواره با جوهر سیاه می‌نویسند و اندیشه‌های خود را به دقت در قالبی جای می‌دهند که ساختاری با مرزهای معین و به شدت تحمیل‌شده دارد. حال آن‌که نوشتار زنانة مدنظر الن سیکسو نه سرکوب‌گر است و نه محدودیتی اعمال می‌کند: همان‌گونه که ناخودآگاه در حکم سرچشمة امیال ما، محصور و محدود نیست، نوشتار زنانه نیز دائما در حال صیرورت است و نمی‌توان آن را در چارچوب مشخصی گنجاند

.