بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مُجزّا؛ ابهامات، چالش‌ها و فرصت ها

یمه زندگی و سرمایه‌گذاری مُجزّا؛ ابهامات، چالش‌ها و فرصت ها

عباس رنجبر کلهرودی

 مقدمه: یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیشِ‌روی توسعه بیمه‌های زندگی در سال‌های اخیر، افزایش جذابیت بازارهای مالی جایگزین و کاهش توان رقابت محصولات سنتی بیمه‌های زندگی با سایر ابزارهای مالی فعال در اقتصاد کشور است. در چنین شرایطی، استفاده از ظرفیت‌های بازارهای مالی در راستای توسعه بیمه‌های زندگی و طراحی محصولات بیمه‌ای متصل به این بازارها، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد.

توسعه بیمه‌های زندگی و عرضه محصولات نوین، افزون بر نیاز به زیرساخت‌های فنی و عملیاتی، بیش از هر چیز مستلزم وجود قوانین، مقررات، شیوه‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های اجرایی شفاف، منسجم و فاقد ابهام است؛ به‌گونه‌ای که شرکت‌های بیمه بتوانند محصولات خود را در چارچوبی قانونی، قابل‌اتکا و پایدار به بیمه‌گذاران ارائه نمایند.

جایگاه بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری در آیین‌نامه ۱۰۷

بر اساس آیین‌نامه شماره ۱۰۷ بیمه‌های زندگی، مصوب ۱۰/۵/۱۴۰۳ شورای‌عالی بیمه، بیمه‌های زندگی به هفت گروه تقسیم شده‌اند:

  الف) بیمه به‌شرط فوت

  ب) بیمه به‌شرط حیات

  ج) بیمه مختلط

  د) بیمه مستمری

  هـ) بیمه زندگی و تشکیل سرمایه

  و) بیمه زندگی و تشکیل سرمایه متصل به دارایی

  ز) بیمه زندگی و مدیریت سرمایه

در بیمه‌نامه‌هایی که پیش‌ازاین و به‌موجب آیین‌نامه ۱۳ صادر می‌شدند، سرمایه بیمه صرفاً در صورت فوت یا حیات بیمه‌شده در پایان مدت بیمه به ذی‌نفع پرداخت می‌گردید. بااین‌حال، از دهه ۱۳۸۰ شمسی و با معرفی «بیمه جامع زندگی و سرمایه‌گذاری» و سپس تصویب آیین‌نامه ۶۸، این رویکرد تغییر یافت و بخش سرمایه‌گذاری بیمه‌نامه، فارغ از وقوع فوت یا حیات بیمه‌شده، قابل‌پرداخت شد.

مفهوم بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا

در بند «ز» ماده ۲ آیین‌نامه ۱۰۷، از محصولی با عنوان «بیمه زندگی و مدیریت سرمایه» نام‌برده‌شده و در تبصره ذیل آن، این محصول با عنوان «بیمه مجزّا» تعریف شده است:

«قراردادی که در آن بیمه‌گر تعهد می‌کند در ازای پرداخت حق بیمه توسط بیمه‌گذار، دو قرارداد بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری کاملاً مستقل از یکدیگر تنظیم نماید، به‌نحوی‌که امکان تحصیل یا واگذاری هر یک از آن‌ها به‌تنهایی در بازارهای مرتبط وجود داشته باشد.»

بر اساس «تبصره ۱ ماده ۲ آیین‌نامه ۱۰۷»، بیمه‌نامه‌های موضوع‌بندهای (هـ) و (و) در زمره بیمه‌های زندگی تشکیل سرمایه (مرکب) قرار می‌گیرند، درحالی‌که بیمه‌نامه‌های بند (ز) در دسته بیمه‌های مجزّا طبقه‌بندی می‌شوند.

همچنین در بند «ب» از قسمت ۱۲-۳ یادداشت‌های مالی قراردادهای بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری، قراردادهای مجزّا به‌عنوان قراردادهایی تعریف شده‌اند که در آن‌ها:

  ۱. اجزای بیمه‌ای و سرمایه‌گذاری کاملاً مستقل و فاقد وابستگی متقابل هستند؛

  ۲. قرارداد سرمایه‌گذاری به‌صورت جداگانه، با همان شرایط، توسط شرکت بیمه یا سایر نهادهای مالی در بازار قابل‌عرضه باشد.

ویژگی‌ها و ساختار بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا

بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا نوعی از بیمه‌های زندگی است که در آن، حق بیمه پرداختی بیمه‌گذار پس از کسر هزینه‌های بیمه‌گری، در حسابی کاملاً مجزّا از دارایی‌های شرکت بیمه سرمایه‌گذاری شده و منافع آن متعلق به بیمه‌گذار است. در این ساختار، ریسک سرمایه‌گذاری متوجه بیمه‌گذار بوده و شرکت بیمه تعهدی نسبت به تضمین سود  آن ندارد.

 در بیمه زندگی و سرمایه گذاری مجزّا حق بیمه پرداختی به دو بخش مستقل تقسیم می‌شود:

  ۱. بخش بیمه‌ای

شامل پوشش‌ها و ریسک‌های: فوت، ازکارافتادگی، بیماری‌های خاص و سایر پوشش‌های تکمیلی اختیاری است. هزینه‌های ریسک و کارمزدهای فروش بیمه‌نامه از این بخش کسر می‌گردد.

  ۲. بخش سرمایه‌گذاری (حساب مجزّا)

وجوه این بخش در صندوق‌ها یا پرتفوی‌های مشخص سرمایه‌گذاری می‌شود. بازده سرمایه‌گذاری وابسته به عملکرد بازار بوده و می‌تواند مثبت یا منفی باشد. دارایی‌های این حساب به طور کامل از دارایی‌های شرکت بیمه تفکیک شده است.

در مقابل، در بیمه‌های زندگی سنتی، سود معمولاً به‌صورت تضمین‌شده یا فنی تعریف شده و ریسک سرمایه‌گذاری عمدتاً بر عهده شرکت بیمه قرار داشت و دارد.

ابهامات اجرایی و خلأهای مقرراتی بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا

باوجود تعاریف ارائه‌شده در آیین‌نامه ۱۰۷، حدومرز دقیق و غیرقابل‌تفسیر میان بیمه‌های موضوع‌بندهای (هـ)، (و) و (ز) به طور شفاف تعیین نشده است. شرایط مقرر برای بیمه‌های  زندگی و سرمایه گذاری مجزّا قابلیت تعمیم به سایر انواع بیمه‌های زندگی را نیز دارد و الزام به صدور دو قرارداد مستقل، به‌ویژه قرارداد سرمایه‌گذاری، از منظر اهداف و وظایف قانونی شرکت‌های بیمه محل تأمل است.

همچنین وجود ابهامات مشروح ذیل در آیین‌نامه مذکور می‌تواند فرایند طراحی محصول در شرکت‌های بیمه را طولانی و چالش‌های احتمالی آن را در فرایندهای صدور و مدیریت این محصول را افزایش دهد .

1.  بازخرید و وام: تعیین تکلیف امکان یا عدم امکان بازخرید و اعطای وام از بخش سرمایه‌گذاری به‌صورت شفاف مشخص نشده است.

2.  نرخ تضمین‌های فنی: مشخص نیست آیا بخش سرمایه‌گذاری مشمول سود مشارکت یا تضمین فنی خواهد بود یا خیر.

3.  فسخ قرارداد و آثار آن: شرایط فسخ هر بخش از قرارداد و تأثیر آن بر بخش دیگر نامشخص است.

4.  تعیین ذی‌نفعان: نحوه تعیین ذی‌نفعان برای هر بخش و به‌ویژه بخش سرمایه‌گذاری، قابلیت ایجاد دعاوی حقوقی دارد.

5.  پرداخت واریز به اندوخته و برداشت‌ها: قوانین شفاف برای واریز، برداشت یا انتقال وجوه بین حساب‌ها و بخش‌ها وجود ندارد.

6.  کارمزد شبکه فروش: سهم و نحوه پرداخت کارمزد فروش و وصول برای بخش سرمایه‌گذاری نامشخص است.

7.  نگهداری ذخایر، واگذاری اتکایی و شیوه حسابداری: نحوه احتساب بخش سرمایه‌گذاری در ذخایر فنی، اتکایی و صورت‌های مالی شرکت بیمه و گزارش به بیمه مرکزی نیازمند تبیین دقیق است.

8.  تأمین نقدینگی شرکت‌های بیمه: پیامدهای عملیاتی و نقدینگی ناشی از تفکیک منابع بیمه‌ای و سرمایه‌گذاری به‌صورت شفاف مشخص نشده است.

9.  فناوری و  نگهداری اطلاعات : الزامات نرم‌افزاری و حفظ و نگهداری اطلاعات  برای مدیریت هم‌زمان دو بخش و گزارش‌دهی به نهاد های ناظر به طور کامل تعیین نشده است.

ابهامات فوق نشان می‌دهد که در صورت فقدان دستورالعمل‌های اجرایی و شفافیت مقرراتی، بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا می‌تواند ریسک‌های عملیاتی، حقوقی و مالی قابل‌توجهی ایجاد کند. این امر بر توانگری مالی شرکت‌های بیمه، شفافیت حسابرسی، ذخایر فنی و نقش نظارتی بیمه مرکزی و.... اثرگذار خواهد بود.

مزایا و معایب بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا

ارائه محصول بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا برای بیمه‌گذاران بیمه‌های زندگی، شرکت‌های بیمه، شبکه فروش و سایر ذی‌نفعان پیامدهای مثبت و منفی مختلفی را به دنبال خواهد داشت که مهم‌ترین آنها به شرح ذیل است:

مزایا:

1.  شفافیت کامل در تفکیک منابع بیمه‌ای و سرمایه‌گذاری

2.  امکان انتخاب سبد یا صندوق سرمایه‌گذاری توسط بیمه‌گذاران

3.  کاهش ریسک تعهدات سرمایه‌گذاری برای شرکت‌های بیمه

4.  تقویت پیوند صنعت بیمه و بازار سرمایه

معایب و ریسک‌ها:

1.  عدم تضمین سود و احتمال بازدهی منفی برای بیمه‌گذاران

2.  نیاز به اطلاعات مالی کامل توسط بیمه‌گذاران

3.  افزایش پیچیدگی‌های حقوقی، حسابداری و نظارتی

4.  جابه‌جایی مکرر سبدهای سرمایه‌گذاری

5.  تضعیف نقش بیمه‌گر و تبدیل آن به واسطه مالی

الزامات اجرای موفق در ایران

ارائه کارآمد و مؤثر محصول  بیمه زندگی وسرمایه گذاری مجزا مستلزم فراهم‌سازی الزامات زیر است:

1.  تدوین چارچوب نظارتی شفاف و جامع

2.  اتصال نظام‌مند به صندوق‌های سرمایه‌گذاری واجد صلاحیت

3.  شفافیت کامل در گزارش‌دهی مالی

4.  نظارت هماهنگ بیمه مرکزی و سازمان بورس

5.  طراحی نظام کارمزد متناسب با ماهیت غیر تضمینی محصول

6.  آموزش تخصصی شبکه فروش

جمع‌بندی نهایی

بیمه زندگی و سرمایه‌گذاری مجزّا، به‌عنوان محصولی نوین در چارچوب آیین‌نامه ۱۰۷ بیمه‌های زندگی، می‌تواند در صورت طراحی دقیق، به ابزاری مؤثر برای توسعه بیمه‌های زندگی و هم‌افزایی میان صنعت بیمه و بازار سرمایه تبدیل شود. بااین‌حال، در اقتصادی مانند ایران که با تورم مزمن، نوسانات شدید بازارهای مالی و محدودیت ابزارهای سرمایه‌گذاری بیمه‌ای مواجه است؛ اجرای این محصول بدون مقررات تکمیلی می‌تواند پیامدهای منفی قابل‌توجهی برای توانگری مالی بیمه‌گران، نظام مالیاتی، دعاوی حقوقی، حسابداری، ذخایر فنی و نقش حاکمیتی بیمه مرکزی به همراه داشته باشد.

در نهایت، بیمه‌های زندگی و سرمایه گذاری مجزّا در صورتی می‌تواند به ابزار تحول ساختاری بیمه‌های زندگی بدل شود که چارچوب مقررات و دستورالعمل جامع، نظام کارمزد صحیح، آموزش شبکه فروش و نظارت نهادی هوشمند، به طور هم‌زمان طراحی و اجرا گردد. در غیر این صورت، این محصولات بیش از آنکه موجب توسعه بیمه‌های زندگی شوند،  ممکن است به تضعیف نقش بیمه‌گر و خروج منابع از صنعت بیمه منتهی گردد.

منبع : روزنامه دنیای اقتصاد ، شماره روزنامه: ۶۴۹۷  ، تاریخ چاپ:  8/11/1404  ، شماره خبر: ۴۲۴۸۰۶۸