شب یلدا و کریسمس، میراث کهن ایرانی

عباس رنجبر کلهرودی 

بادِ آسایشِ گیتی نزند بر دلِ ریش           صبح صادق ندمد تا شبِ یلدا نرود

 اشاره: "یلدا" به‌عنوان طولانی‌ترین و تاریک‌ترین شب سال است که در فرهنگ آریایی و ایران قدیم نماد و مصداق ظلمت و تاریکی و سیاهی تلقی شده است. بر اساس این باورها، تاریکی، سرما، مار و... ابزارهای اهریمنی هستند پایان شب سیاه یلدا، سرآغاز صبح و دوره جدیدی است که به‌تدریج، سیاهی و سردی جایش را به نور، روشنایی و گرمی می‌دهد.

 ریشه‌های باستانی و باورهای مزداپرستی
شب یلدا یا شب چله، طولانی‌ترین شب سال (انقلاب زمستانی، حدود ۲۱ دسامبر میلادی)، ریشه در باورهای کهن ایرانیان دارد. قوم ایرانی با تضادهای طبیعت و خوی انسانی آشنا بودند و جهان را به دو بخش نیک (آفریده اهورامزدا) و بد (آفریده اهریمن) تقسیم کردند. شب‌های تاریک و مرموز، نماد اهریمن، با افروختن آتش دفع می‌شدند؛ آتشی که دیوان را دور نگه می‌داشت و نماد روشنایی اورمزدی بود. ایرانیان دور آتش جمع می‌شدند نگهبانی می‌گرفتند تا خاموش نشود که این رسم از مقام "آتورپات" (پاسبان آتش) برگرفته است.

 جشن تولد خورشید و دفع نحوست
یلدا نحس شمرده می‌شد، اما با طلوع خورشید و زایش دوباره آن، شادی آغاز می‌گردید. ابوریحان بیرونی آن را "میلاد اکبر" نامید، نمادگذار از نقصان به زیادت و رشد طبیعت. میوه‌های پاییزی (انار، سیب، هندوانه، انگور، خشکبار) بر خوان نهاده می‌شد؛ فدیه‌ای به اهورامزدا برای برکت زمستان. چله بزرگ (۴۰ روز سرد) و چله کوچک دنباله آن تا بهار بود. اول دی‌ماه (جشن نودروزه، ۹۰ روز تا نوروز) با نام اهورامزدا همخوانی داشت و آغاز سال اوستایی (از فصل سرد) محسوب می‌شد.

 پیوند با میترا، مسیحیت و رسوم جهانی
یلدا تولد میترا (خورشید نجات‌دهنده) بود که اهریمن را شکست می‌دهد. این جشن به روم رفت و به "Natalis Invicti" (۲۵ دسامبر) تبدیل شد که بعدها با میلاد مسیح همپوشانی یافت (یلدا از سریانی "میلاد").

نوئل اروپایی همان یلدای ایرانی است. مغان اشکانی در انجیل متی، پیشگویان مسیح بودند. رسوم امروزی شامل شب‌نشینی، میوه‌چینی، هدیه‌دادن (در خراسان و آذربایجان) و باورهایی چون قارون هیزم‌شکن در کرمان (شبیه بابانوئل) است.

 ادبیات و پایداری میراث یلدا
یلدا و آیین‌های آن و مراسم بزرگداشت آن در دوره‌های بعد، در آیین‌های زرتشت و پس از آن در ایران اسلامی صیقل خورد و تغییرات زیادی یافت. لیکن این شب یلدا و آیین‌های آن تا کنون ادامه یافته است. در آثار شاعران و نویسندگان در آثار خود از مضمون یلدا بسیار بهره برده‌اند. یلدا هدیه فرهنگی ایران باستان به جهان است و شایسته است که این ارزش فرهنگی کماکان گرامی داشته شود .

 منبع: جهان فروری، بخشی از فرهنگ ایران کهن. دکتر بهرام فره وشی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۷، ص ۱۱۳-۱۱۵.