جنگهای هفتساله یکی از فراگیرترین منازعات قرن هجدهم میلادی بود که تقریباً تمام قدرتهای بزرگ اروپایی را درگیر کرد و دامنهی آن از اروپا فراتر رفت و به مستعمرات در آمریکا، آفریقا و آسیا نیز کشیده شد. بسیاری از مورخان از این نبرد بهعنوان «اولین جنگ جهانی» یاد میکنند، زیرا برای نخستین بار، جنگ بهطور همزمان در چندین قاره جریان یافت و تأثیرات آن نظم سیاسی و اقتصادی جهان را برای دههها دگرگون ساخت.
پس از جنگهای جانشینی اتریش (۱۷۴۰–۱۷۴۸)، مسئلهی کنترل بر منطقهٔ صنعتی و استراتژیک سیلزی به یک موضوع حیاتی میان اتریش و پروس تبدیل شد. فردریش دوم، پادشاه پروس، سیلزی را تصرف کرده بود و امپراتوری اتریش به رهبری ماریا ترزا قصد بازپسگیری آن را داشت.
در همین زمان، رقابت استعماری بریتانیا و فرانسه در آمریکای شمالی و هند بهسرعت تشدید شد. این رقابتها با «چرخش بزرگ دیپلماتیک» (Diplomatic Revolution) در سال ۱۷۵۶ شکل جدیدی به خود گرفت: بریتانیا به پروس نزدیک شد و اتریش با فرانسه و روسیه متحد گردید.
طرفهای درگیر
ائتلافها به دو بلوک اصلی تقسیم شدند:
بریتانیا و پروس
در برابر
فرانسه، اتریش، روسیه، سوئد و ساکسونی
بهعلاوه متحدانی در هر یک از جبهههای استعماری.
جبهههای جنگ
۱. اروپا: نبرد برای توازن قوا
اروپا صحنه اصلی عملیات زمینی بود. فردریش کبیر با تکیه بر ارتشی منظم و راهبردهای تاکتیکی نوین، بارها در برابر دشمنانی که از نظر تعداد برتری داشتند ایستادگی کرد. نبردهای مهمی مانند لوبوزیتس، روسباخ و لویتن به پیروزی پروس انجامید. بااینحال، حملات مکرر روسیه و اتریش فشار سنگینی بر پروس وارد کرد و این کشور بارها تا مرز شکست پیش رفت. مرگ تزار روسیه در ۱۷۶۲ و تغییر جهت سیاست روسیه نقش تعیینکنندهای در تثبیت جایگاه پروس داشت.
۲. آمریکای شمالی: جنگ فرانسه و سرخپوستان
در قارهی آمریکا، مبارزه برای کنترل رودخانه سنتلارنس، منطقه کبک و دره اوهایو شدت گرفت. این نبردها، که در تاریخ آمریکا به «جنگ فرانسه و سرخپوستان» معروف است، نهایتاً با پیروزی بریتانیا و سقوط کبک و مونترال پایان یافت و فرانسه عملاً نفوذ خود را در آمریکای شمالی از دست داد.
۳. هند: میدان رقابت امپراتوریهای تجاری
در شبهقارهی هند، کمپانی هند شرقی بریتانیا با نیروهای فرانسوی و متحدان بومی آنها درگیر شد. پیروزی بریتانیا، بهویژه تحت فرماندهی رابرت کلایو، سرآغاز تبدیل هند به مهمترین مستعمره بریتانیا در قرنهای بعدی بود.
۴. اقیانوسها و مستعمرات دیگر
نبردهای دریایی نقش حیاتی در کنترل مسیرهای تجاری داشت. برتری ناوگان بریتانیا امکان قطع خطوط تدارکاتی فرانسه را فراهم کرد و اقتصاد جنگی آن کشور را بهشدت تضعیف نمود.
پیامدهای جنگهای هفتساله گسترده و چندلایه بود:
صعود پروس به جایگاه یکی از قدرتهای بزرگ قاره
تحکیم هژمونی دریایی و استعماری بریتانیا
افول مالی و سیاسی فرانسه؛ بدهیهای سنگین و بحرانها، بستری برای انقلاب فرانسه در دهههای بعد فراهم کرد
تغییر توازن قوا در اروپا و تقویت دیپلماسی مبتنی بر ائتلافهای متغیر
افزایش فشار مالیاتی در مستعمرات بریتانیا که به نارضایتی در آمریکای شمالی و نهایتاً انقلاب آمریکا انجامید
جنگهای هفتساله نه تنها یک منازعه نظامی گسترده، بلکه نقطه عطفی در تحول ساختار سیاسی جهان بود. این جنگ به تثبیت بریتانیا بهعنوان قدرت برتر دریایی، ظهور پروس بهعنوان بازیگر عمده اروپایی، و آغاز افول امپراتوری فرانسه انجامید.
