سلسلهٔ حسنویه از جمله حکومتهای محلی و نیمهمستقلی بود که در فضای پیچیده و چندپارهٔ ایران سدهٔ چهارم هجری سر برآورد، دورهای که در آن اقتدار خلافت عباسی بهطور محسوس کاهش یافته و عرصه برای ظهور امیران و خاندانهای محلی در نواحی مختلف، بهویژه در مناطق کوهستانی و دور از مرکز، فراهم شده بود؛ این سلسله در ناحیهٔ جبال، بهویژه در سرزمینهای میان کرمانشاهان، دینور، همدان و بخشهایی از لرستان و کردستان امروزی شکل گرفت و تکیهگاه اصلی آن ساختارهای قبیلهای و نظامی کردان و نیز بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی سختگذر زاگرس بود که امکان مقاومت و خودمختاری را در برابر قدرتهای بزرگتر فراهم میکرد. بنیانگذار این خاندان حسنویه بن حسین بود که از میان طوایف کرد برخاست و در ابتدا بهعنوان یکی از فرماندهان محلی در خدمت آل بویه قرار داشت، اما بهتدریج با استفاده از ضعف نسبی حکومت مرکزی و رقابتهای درونی امیران بویی، توانست حوزهٔ نفوذ خود را گسترش دهد و پایههای یک قدرت منطقهای را بنا کند؛ او با تکیه بر شبکهای از قلعهها و استحکامات کوهستانی، بهویژه در ناحیهٔ سرماج، توانست کنترل راههای ارتباطی مهم میان عراق عجم و عراق عرب را به دست گیرد و از این طریق هم به لحاظ نظامی و هم اقتصادی موقعیت خود را تثبیت کند.
در ساختار قدرت حسنویان، پیوند میان رهبری نظامی و نفوذ قبیلهای نقش اساسی داشت، بهگونهای که وفاداری نیروها بیش از آنکه بر پایهٔ دیوانسالاری منظم باشد، بر اساس روابط خویشاوندی، همپیمانیهای قبیلهای و منافع مشترک شکل میگرفت؛ این ویژگی اگرچه در دورهٔ گسترش اولیهٔ قدرت، انعطافپذیری و سرعت عمل بالایی به آنان میبخشید، اما در درازمدت به یکی از عوامل اصلی شکنندگی و بروز اختلافات داخلی تبدیل شد. پس از حسنویه، مهمترین چهرهٔ این خاندان بدر بن حسنویه بود که در واقع دوران اوج و تثبیت قدرت این سلسله بهشمار میرود؛ بدر با هوشمندی سیاسی توانست میان قدرتهای بزرگتر، بهویژه آل بویه، نوعی موازنه برقرار کند و در عین حفظ استقلال نسبی، از درگیری مستقیم و فرسایشی با آنان پرهیز کند، او در عمل بهصورت امیری خودمختار عمل میکرد که گاه به نام خلافت عباسی یا بهطور اسمی تابع آل بویه بود، اما در واقع ادارهٔ کامل قلمرو خود را در دست داشت.
دورهٔ بدر بن حسنویه از نظر اقتصادی و عمرانی نیز اهمیت ویژهای دارد، زیرا او تلاش کرد با ایجاد امنیت در راهها، توسعهٔ کشاورزی در نواحی قابل کشت و حمایت از بازرگانی، پایههای اقتصادی حکومت خود را تقویت کند؛ گفته میشود که او به ساخت و مرمت پلها، کاروانسراها و راههای ارتباطی توجه داشت، امری که برای منطقهای کوهستانی با مسیرهای دشوار، اهمیتی حیاتی داشت و موجب رونق نسبی تجارت میان نواحی غربی ایران و بینالنهرین میشد. در عین حال، کنترل گذرگاههای مهم به حسنویان امکان میداد تا از کاروانها مالیات و عوارض دریافت کنند و از این طریق منابع مالی قابل توجهی به دست آورند، منابعی که برای حفظ نیروی نظامی و استحکاماتشان ضروری بود.
از نظر نظامی، حسنویان بیشتر بر جنگهای کوهستانی، استفاده از زمین ناهموار و تاکتیکهای چریکی تکیه داشتند، شیوهای که در برابر سپاههای بزرگ و منظم، بهویژه در صورت ورود به مناطق صعبالعبور، کارآمد بود؛ این ویژگی به آنان اجازه میداد که در برابر قدرتهای بزرگتری چون آل بویه یا بعدها غزنویان، دستکم برای مدتی مقاومت کنند و هزینهٔ پیشروی را برای دشمنان افزایش دهند. با این حال، همین وابستگی به جغرافیا و ساختار غیرمتمرکز، در مواجهه با قدرتهای نظامی سازمانیافتهتر که توانایی بسیج منابع گسترده و اعمال فشار مداوم داشتند، بهتدریج کارایی خود را از دست داد.
پس از مرگ بدر بن حسنویه، انسجام درونی این خاندان بهسرعت رو به زوال رفت و رقابت میان جانشینان و افراد خاندان، همراه با دخالت نیروهای خارجی، زمینهٔ تضعیف جدی قدرت آنان را فراهم کرد؛ در این زمان، صحنهٔ سیاسی منطقه نیز در حال تغییر بود و قدرتهایی چون غزنویان در شرق و کردهای دیگر مانند بنیعیاران و بعدها شدادیان در بخشهای دیگر، در حال گسترش نفوذ خود بودند. غزنویان بهویژه در دورهٔ سلطان محمود، سیاست گسترش قلمرو به سمت غرب را دنبال میکردند و مناطق تحت کنترل حسنویان، بهدلیل موقعیت راهبردیشان، برای آنان اهمیت داشت؛ در نتیجه، فشار نظامی و سیاسی از سوی این قدرت نوظهور، در کنار اختلافات داخلی، باعث شد که حسنویان نتوانند انسجام و توان دفاعی پیشین خود را حفظ کنند.
در نهایت، با پیشروی نیروهای غزنوی و سقوط تدریجی استحکامات کلیدی، قلمرو حسنویان تجزیه شد و بخشهای مختلف آن به دست نیروهای رقیب افتاد، بهگونهای که این سلسله در اوایل سدهٔ پنجم هجری عملاً از صحنهٔ سیاسی حذف شد؛ با این حال، اهمیت تاریخی آنان فراتر از مدتزمان نسبتاً کوتاه حکومتشان است، زیرا نشاندهندهٔ مرحلهای از تاریخ ایران است که در آن قدرتهای محلی، بهویژه در مناطق کوهستانی، توانستند با تکیه بر ساختارهای بومی و شرایط جغرافیایی، در خلأ قدرت مرکزی به بازیگران مهمی تبدیل شوند. حسنویان همچنین نمونهای از تعامل میان نیروهای قومی، بهویژه کردان، و ساختارهای سیاسی گستردهتر جهان اسلام در آن دوره هستند، جایی که مرز میان تابعیت و استقلال اغلب سیال بود و امیران محلی با مهارت در ایجاد توازن میان قدرتهای بزرگتر، بقای خود را تضمین میکردند، هرچند این توازن در برابر تغییرات بزرگ سیاسی و نظامی، همواره شکننده باقی میماند.
