فتح چین توسط مغول ها

درگیری‌های میان چین و مغول‌ها یکی از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ آسیای شرقی است که از اوایل قرن سیزدهم میلادی آغاز شد و تا اواخر آن ادامه یافت. مغول‌ها، قومی کوچ‌نشین از استپ‌های آسیای مرکزی، تحت رهبری چنگیز خان (تموچین) در سال ۱۲۰۶ امپراتوری وسیعی را بنیان نهادند که نهایتاً به بزرگ‌ترین امپراتوری پیوسته تاریخ تبدیل شد. چین در آن دوران به دو بخش عمده تقسیم شده بود: سلسله جین (امپراتوری جین شمالی) که توسط جین‌ها (قوم جورشین) اداره می‌شد و سلسله سونگ (سونگ جنوبی) که در جنوب حاکم بود. این دو سلسله با مغول‌ها درگیر شدند و در نهایت، مغول‌ها هر دو را فتح کردند و سلسله یوان را بر پایه‌های آن‌ها تأسیس نمودند.

این درگیری‌ها نه تنها نظامی بودند، بلکه شامل جنبه‌های فرهنگی، اقتصادی و استراتژیک نیز می‌شدند. مغول‌ها با تاکتیک‌های سواره‌نظام سریع، محاصره‌های طولانی و استفاده از جاسوسان، ارتش‌های منظم چینی را که بر پایه پیاده‌نظام و دیوارهای دفاعی استوار بودند، شکست دادند.

آغاز حملات: فتح غربی جین و نبردهای اولیه (۱۲۰۷-۱۲۱۱)

درگیری‌ها با مغول‌ها از حدود سال ۱۲۰۷ آغاز شد، زمانی که چنگیز خان پس از وحدت قبایل مغول، چشم به غرب دوخت. سلسله جین، که از سال ۱۱۱۵ بر شمال چین حاکم بود، با مغول‌ها همسایه بود و اغلب به عنوان تهدیدی بالقوه عمل می‌کرد. جین‌ها قبلاً سلسله لیائو (قوم خی‌تان) را شکست داده بودند و حالا مغول‌ها را به عنوان جانشینان احتمالی آن‌ها می‌دیدند.

در سال ۱۲۰۷، چنگیز خان با نیروی حدود ۱۰۰٬۰۰۰ سوار به سرزمین‌های غربی جین حمله کرد. هدف اولیه، قبایل تاتار و نایمان بود که تحت نفوذ جین قرار داشتند. نبرد تاتارها (۱۲۰۷) یکی از اولین درگیری‌های مستقیم بود. مغول‌ها با حمله غافلگیرانه به اردوگاه‌های تاتار، رهبران آن‌ها را اسیر و اعدام کردند. چنگیز خان دستور داد سرهای تاتارها را به عنوان نشانه پیروزی به جین بفرستند، که این عمل تنش‌ها را افزایش داد.

در سال ۱۲۰۹، جین‌ها برای جلوگیری از پیشروی مغول‌ها، دیپلماتی به نام تینگ‌چار را به اردوگاه چنگیز فرستادند. اما چنگیز او را به عنوان جاسوس تلقی کرد و اعدامش نمود. این رویداد، بهانه‌ای برای حمله مستقیم شد. در پاییز ۱۲۰۹، مغول‌ها به شهر وویان (ووی‌یان) حمله کردند، که یکی از شهرهای مرزی جین بود. نبرد وویان شامل محاصره‌ای سه‌ماهه بود؛ مغول‌ها با استفاده از تیراندازان اسب‌سوار، دیوارهای شهر را بمباران کردند و نهایتاً با نفوذ از طریق دروازه‌های شرقی، شهر را فتح کردند. هزاران غیرنظامی کشته شدند و غنایم عظیمی به دست آمد.

تا سال ۱۲۱۱، مغول‌ها کنترل کامل مناطق غربی جین را به دست آوردند. چنگیز خان حالا نیروی ۲۰۰٬۰۰۰ نفری داشت و آماده حمله به قلب جین بود.

حمله بزرگ به جین: نبرد ووهوآ و پیشروی به شمال (۱۲۱۱-۱۲۱۳)

در بهار ۱۲۱۱، چنگیز خان با ارتش عظیم خود از گذرگاه ووهوآ (Badaling) عبور کرد و وارد خاک اصلی جین شد. این نبرد، یکی از خونین‌ترین درگیری‌های اولیه بود. امپراتور جین، وِی-شائو، بیش از ۶۰۰٬۰۰۰ سرباز را بسیج کرده بود، اما ارتش جین بر پایه پیاده‌نظام سنگین بود و در برابر سواره‌نظام مغول آسیب‌پذیر.

نبرد ووهوآ در می ۱۲۱۱ آغاز شد. مغول‌ها با تاکتیک "جعلی عقب‌نشینی" (feigned retreat) عمل کردند: بخشی از ارتش مغول عقب‌نشینی ظاهری کرد تا پیاده‌نظام جین را از سنگرها بیرون بکشد، سپس سواره‌نظام اصلی از دو بال حمله کرد. نتیجه: بیش از ۹۰٬۰۰۰ کشته از سوی جین و نابودی کامل لشکر اصلی. چنگیز خان شخصاً در میدان جنگ حضور داشت و دستور داد سربازان جین اسیرشده را با تیر باران کنند.

پس از ووهوآ، مغول‌ها به سرعت به سمت شمال پیش رفتند. در تابستان ۱۲۱۱، شهر ژونگدو (پکن امروزی) محاصره شد، اما جین‌ها با پرداخت باج سنگین (۳۰۰۰ اسب، ۱۰۰۰ شتر و مقادیر طلا) صلح موقتی خریدند. چنگیز خان این صلح را پذیرفت اما در زمستان ۱۲۱۱، به حملات پراکنده در استان‌های شمالی ادامه داد. یکی از اتفاقات مهم، شورش مردم محلی در برابر جین‌ها بود؛ مغول‌ها از این ناآرامی‌ها برای نفوذ استفاده کردند.

در سال ۱۲۱۲، نبرد یونینگ (Yehuling) رخ داد. ژنرال جین، هوی-شائو، با ۳۰۰٬۰۰۰ سرباز در تنگه یونینگ منتظر ماند. مغول‌ها، با نیروی نصف، از کوهستان‌های اطراف عبور کردند و به پشت خطوط جین رسیدند. نبرد سه روز طول کشید: روز اول، حملات مستقیم مغول با تیر و کمان؛ روز دوم، محاصره و قطع آذوقه؛ روز سوم، نفوذ و کشتار گسترده. هوی-شائو کشته شد و ارتش جین متلاشی گردید. این پیروزی راه را برای پیشروی به دشت‌های شمالی باز کرد.

تا پایان ۱۲۱۳، مغول‌ها بیشتر استان‌های شمالی جین را تصرف کرده بودند. چنگیز خان پایتخت جین را تهدید کرد و امپراتور جین به کاافینگ (Kaifeng) عقب‌نشینی کرد.

فتح کامل جین: نبردهای کاافینگ و کائوفنگ (۱۲۱۴-۱۲۳۴)

در سال ۱۲۱۴، چنگیز خان شخصاً به کاافینگ نرفت و فرماندهی را به پسرش، جوچی و چاگاتای، سپرد. نبرد کاافینگ اول (۱۲۱۴) با محاصره‌ای ناکام پایان یافت؛ جین‌ها با دیوارهای مستحکم و رودخانه‌های دفاعی مقاومت کردند. مغول‌ها عقب‌نشینی کردند اما در سال ۱۲۱۵، با نیروی تازه، دوباره حمله بردند. این بار، با استفاده از ماشین‌های محاصره (مانند منجنیق‌های چینی که از جین اسیرشده‌ها کپی‌برداری شده بود)، دیوارها را شکستند. کاافینگ سقوط کرد و امپراتور وِی-شائو فرار کرد. غارت شهر سه ماه طول کشید و هزاران نفر کشته یا برده شدند.

پس از کاافینگ، جین‌ها به جنوب عقب‌نشینی کردند و با سلسله سونگ متحد شدند، اما این اتحاد ضعیف بود. مغول‌ها در سال‌های ۱۲۱۶-۱۲۱۸ به غرب جین حمله کردند و شهرهای مانند دِیان (Deyang) را فتح نمودند. در ۱۲۲۰، چنگیز خان برای حمله به خوارزم ایران، از جین گذشت، اما پسرش تولوی (Tolui) را برای ادامه عملیات گذاشت.

نبردهای نهایی جین از ۱۲۳۰ آغاز شد. اوگتای خان (جانشین چنگیز، درگذشته ۱۲۲۷) در ۱۲۳۲ به کاافینگ (کائوفنگ) حمله کرد. محاصره کائوفنگ (۱۲۳۲-۱۲۳۳) یکی از طولانی‌ترین بود: مغول‌ها با ۱۲۰٬۰۰۰ سرباز، شهر را احاطه کردند و با حفر کانال‌های انحرافی، رودخانه‌ها را منحرف نمودند تا شهر را غرق کنند. جین‌ها با ۱۵۰٬۰۰۰ سرباز مقاومت کردند، اما قحطی و بیماری همه‌گیر شد. در مارس ۱۲۳۳، دیوارها شکست و تولوی وارد شهر شد. امپراتور آئی‌تینگ خودکشی کرد و سلسله جین در مه ۱۲۳۴ کاملاً نابود شد. بیش از ۱ میلیون نفر در این دوره کشته شدند.

درگیری با سلسله سونگ: حمله به سونگ شمالی و نبردهای اولیه (۱۲۳۴-۱۲۵۹)

پس از فتح جین، مغول‌ها به سونگ جنوبی (حاکم بر جنوب چین از ۱۱۲۷) چشم دوختند. سونگ‌ها پیشرفته در فناوری (باروت، کشتی‌های جنگی) بودند اما ارتش ضعیف‌تری داشتند. در ۱۲۳۴، اوگتای خان به سونگ شمالی حمله کرد. نبرد Xiangyang (۱۲۰۵؟ نه، ۱۲۳۶) – منتظر، Xiangyang در ۱۲۳۶ محاصره شد اما سونگ‌ها با نیروی دریایی مقاومت کردند.

در ۱۲۴۱، پس از مرگ اوگتای، حملات متوقف شد، اما در ۱۲۵۲، هولاکو (نوه چنگیز) و کوبلای خان (دیگر نوه) به شرق بازگشتند. کوبلای، که بعداً امپراتور یوان شد، مسئولیت چین را بر عهده گرفت. در ۱۲۵۳، مغول‌ها از تبت عبور کردند و به یانان (Yunnan) حمله بردند. نبرد Dali (۱۲۵۳): پادشاهی Dali با ۸۰٬۰۰۰ سرباز مقاومت کرد، اما مغول‌ها با سواره‌نظام، شهر را در چند هفته فتح کردند. شاهزاده Dali اسیر و اعدام شد.

نبردهای اصلی با سونگ از ۱۲۵۷ آغاز شد. در ۱۲۵۸، کوبلای ارتش ۱۴۰٬۰۰۰ نفری را به سمت رودخانه Yangtze فرستاد. نبرد Jiangzhou (۱۱۲۵۹): مغول‌ها با کشتی‌های دزدیده‌شده از سونگ، از رودخانه عبور کردند و شهر را محاصره نمودند. سونگ‌ها با آتش‌افکن‌های باروتی دفاع کردند، اما مغول‌ها با تیراندازان، برج‌های دفاعی را نابود کردند. شهر پس از دو ماه سقوط کرد و ژنرال سونگ، جیا سویی، کشته شد.

در ۱۲۵۹، نبرد E (Ezhou، ووهان امروزی) رخ داد. کوبلای با ۱۰۰٬۰۰۰ سرباز محاصره کرد، اما امپراتور سونگ، دوزونگ، با نیروی دریایی و دیپلماسی (ارسال هدایا) عقب‌نشینی مغول‌ها را خرید. کوبلای به دلیل مرگ مونگکه خان (برادرش) به مغولستان بازگشت.

فتح نهایی سونگ: محاصره Xiangyang و نبردهای Yangtze (۱۲۶۰-۱۲۷۹)

قوبلای خان در ۱۲۶۰ امپراتور شد و پایتخت را به دایان (نزدیک پکن) منتقل کرد. استراتژی او: محاصره شهرهای کلیدی. نبرد Xiangyang (۱۲۶۸-۱۲۷۳) نقطه عطف بود. Xiangyang و Fancheng، دروازه‌های Yangtze، با دیوارهای دوگانه و نیروی ۱۰۰٬۰۰۰ نفری دفاع می‌شدند. مغول‌ها تحت فرماندهی آریغ بوکه و لیو هئی (مهندس چینی)، محاصره‌ای پنج‌ساله راه انداختند.

ابتدا، مغول‌ها رودخانه را مسدود کردند تا آذوقه قطع شود. در ۱۲۷۰، ماشین‌های محاصره پیشرفته (از فرانسوی‌ها الهام‌گرفته، اما با فناوری چینی) نصب شد: منجنیق‌هایی که سنگ‌های ۱۰۰ کیلویی پرتاب می‌کردند. سونگ‌ها با باروت و تیرهای آتشین پاسخ دادند، اما در زمستان ۱۲۷۲، دیوار Fancheng شکست. ژنرال سونگ، Lü Wenhuan، تسلیم شد. در مه ۱۲۷۳، Xiangyang سقوط کرد؛ بیش از ۵۰٬۰۰۰ کشته و شهر غارت شد. این پیروزی راه Yangtze را باز کرد.

پس از Xiangyang، حملات به Fan (Fancheng) و Yingzhou در ۱۲۷۴. مغول‌ها با نیروی دریایی (کشتی‌های سونگ اسیرشده) از Yangtze عبور کردند. نبرد Dingjia (۱۲۷۴): ارتش مغول تحت بایان (Bayen) با ۲۰۰٬۰۰۰ سرباز، ارتش سونگ ۳۰۰٬۰۰۰ نفری را درهم کوبید. تاکتیک: حمله شبانه با قایق‌ها. ژنرال سونگ، ژانگ شیشی، عقب‌نشینی کرد اما ناوگانش نابود شد.

در ۱۲۷۵، نبرد Hanyang و Wuchang: مغول‌ها شهرها را یکی یکی فتح کردند. امپراتور سونگ، دوزونگ (درگذشته ۱۲۷۴)، جانشینش Gongzong فرار به جنوب کرد. در ۱۲۷۶، کاافینگ (پایتخت سونگ) محاصره شد. بدون جنگ بزرگ، وزرای سونگ تسلیم شدند و امپراتور Wen تسلیم کوبلای شد. سلسله سونگ رسمیاً پایان یافت، اما مقاومت جنوبی ادامه داشت.

نبردهای نهایی در ۱۲۷۷-۱۲۷۹: مغول‌ها به سمت گوانگژو پیش رفتند. نبرد Yangzi (۱۲۷۸): ناوگان سونگ با ۱۰۰۰ کشتی حمله کرد، اما مغول‌ها با آتش‌افکن‌های یونانی (از اسیران) کشتی‌ها را سوزاندند. در ۱۲۷۹، نبرد Yamen (نزدیک هنگ‌کنگ): آخرین ارتش سونگ با ۲۰۰ کشتی و ۵۰۰۰ سرباز، توسط ناوگان مغول ۳۵۰۰ کشتی شکست خورد. امپراتور بینگ سونگ (۸ ساله) و مادرش با کشتی غرق شدند. با مرگ او، مقاومت سونگ پایان یافت.

تأسیس یوان و پیامدها (۱۲۷۱-۱۳۶۸)

کوبلای خان در ۱۲۷۱ سلسله یوان را اعلام کرد و چین را به استان‌های اداری تقسیم نمود. مغول‌ها سیستم پستی، تجارت ابریشم و فناوری چینی (مانند باروت) را گسترش دادند. اما شورش‌های ضد مغول از ۱۳۵۱ آغاز شد، با رهبری Zhu Yuanzhang که در ۱۳۶۸ یوان را سرنگون و سلسله مینگ را بنیان نهاد.

این درگیری‌ها بیش از ۳۰ میلیون کشته برجای گذاشت و آسیا را تغییر داد، با تبادل فرهنگی میان مغول‌ها و چینی‌ها.