محاصره شهر کافا در سالهای ۱۳۴۶ تا ۱۳۴۷ میلادی در بستر تحولات سیاسی اردوی زرین و رقابتهای تجاری در دریای سیاه رخ داد. کافا در آن زمان مستعمرهای وابسته به جمهوری جنوا بود و مهمترین مرکز تجاری این جمهوری در شمال دریای سیاه به شمار میرفت. این شهر حلقه اتصال تجارت آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه جنوبی و مدیترانه بود. کالاهایی مانند ابریشم، خز، غله، ادویه و برده از طریق کافا به مدیترانه منتقل میشد. اهمیت اقتصادی شهر باعث شده بود که رابطه آن با حکومت مغولی اردوی زرین بر پایه امتیازات تجاری، پرداخت عوارض و نوعی همزیستی سیاسی تنظیم شود.
در نیمه نخست قرن چهاردهم، اردوی زرین تحت حاکمیت جانیبیک خان قرار داشت. او در پی تحکیم اقتدار مرکزی و کنترل مستقیمتر بر بنادر تجاری بود. تنشها میان بازرگانان ایتالیایی و مقامات محلی مغولی پیشتر نیز وجود داشت، اما در حدود سال ۱۳۴۳ در منطقه تانا (دهانه رود دن) درگیری شدیدی میان تجار جنوایی و نیروهای مغولی رخ داد که به کشته شدن برخی مسلمانان انجامید. این حادثه بهانهای برای برخورد نظامی گستردهتر شد.
جانیبیک خان تصمیم به محاصره کافا گرفت. شهر دارای استحکامات سنگین شامل دیوارهای سنگی بلند، برجهای دفاعی و سامانههای دروازهای چندلایه بود. جمعیت آن ترکیبی از بازرگانان ایتالیایی، یونانیان، ارمنیان، یهودیان و بردگان آسیایی بود. نیروهای مدافع عمدتاً از شبهنظامیان شهری، مزدوران و ملوانان تشکیل میشدند. از نظر عددی، ارتش اردوی زرین برتری داشت و شامل سوارهنظام استپی، واحدهای پیاده و تجهیزات محاصره مانند منجنیق بود.
محاصره از سال ۱۳۴۶ آغاز شد. منابع اصلی درباره این رویداد، بهویژه نوشته گابریله دِ موزی، راهب اهل پیاچنزا، اطلاعاتی ارائه میدهند؛ هرچند روایت او چند دهه بعد نگاشته شده و باید با احتیاط بررسی شود. در جریان محاصره، طاعون در اردوگاه نیروهای اردوی زرین شیوع یافت. این بیماری که امروزه با نام طاعون خیارکی شناخته میشود و عامل آن باکتری یرسینیا پستیس است، در همان سالها از آسیای مرکزی به سمت غرب گسترش یافته بود. مرگومیر در میان نیروهای محاصرهکننده بالا رفت و توان عملیاتی آنان کاهش یافت.
طبق روایت دِ موزی، مغولان اجساد مبتلایان به طاعون را با منجنیق به داخل شهر پرتاب کردند تا بیماری در میان مدافعان شیوع یابد. این روایت یکی از نخستین نمونههای ثبتشده از استفاده نظامی از عوامل زیستی به شمار میرود. با این حال، از نظر تاریخی درباره میزان صحت و تأثیر مستقیم این اقدام بحث وجود دارد. برخی پژوهشگران معتقدند که حتی بدون این اقدام نیز با توجه به تراکم جمعیت، رفتوآمد کشتیها و حضور جوندگان و ککها، انتقال بیماری به شهر تقریباً اجتنابناپذیر بوده است.
در نهایت محاصره به نتیجه قاطع نظامی نرسید. طاعون هم در اردوگاه مغولان و هم در داخل شهر گسترش یافت. بخشی از جمعیت کافا با کشتیهای تجاری به سوی مدیترانه گریختند. این کشتیها به بنادر مختلف از جمله مسینا، جنوا و ونیز رسیدند. در سال ۱۳۴۷ طاعون وارد سیسیل شد و سپس به سرعت در سراسر اروپا گسترش یافت. این همهگیری که بعدها با عنوان «مرگ سیاه» شناخته شد، در فاصله ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱ بخش بزرگی از جمعیت اروپا، احتمالاً بین یکسوم تا نیمی از جمعیت، را از میان برد.
از نظر پیامدهای منطقهای، اردوی زرین در دهههای بعد با بحرانهای داخلی، کاهش جمعیت و بیثباتی سیاسی مواجه شد. تجارت دریای سیاه دچار افت شدید شد، هرچند مستعمرات جنوایی برای مدتی به فعالیت ادامه دادند. در بلندمدت، تضعیف جمعیتی و اقتصادی اروپا ساختارهای اجتماعی فئودالی را دچار تحول کرد: کمبود نیروی کار موجب افزایش دستمزدها، جابهجایی دهقانان و تغییر در روابط ارباب و رعیتی شد.
