نبرد شانگهای ۱۹۳۷

نبرد شانگهای یکی از مهم‌ترین و خونین‌ترین درگیری‌های جنگ دوم چین و ژاپن (که بخشی از جنگ جهانی دوم محسوب می‌شود) بود. این نبرد از ۱۳ اوت ۱۹۳۷ آغاز شد و تا ۲۶ نوامبر ۱۹۳۷ ادامه یافت و به مدت بیش از سه ماه طول کشید. شانگهای در آن زمان یکی از بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای آسیا بود، با جمعیتی حدود ۳ میلیون نفر، و به دلیل موقعیت استراتژیک خود به عنوان مرکز تجاری و بندری، هدف اصلی نیروهای ژاپنی قرار گرفت. این شهر به سه بخش اصلی تقسیم می‌شد: منطقه concessions خارجی (مانند منطقه بین‌المللی و فرانسوی)، شهر چینی (چاپِی یا ژابِی)، و مناطق روستایی اطراف. نبرد عمدتاً در مناطق شهری و حومه‌ای رخ داد و شامل درگیری‌های شدید پیاده‌نظام، توپخانه، و نیروی هوایی بود.

در سال‌های پیش از ۱۹۳۷، ژاپن از سال ۱۹۳۱ با اشغال منچوری و تأسیس دولت دست‌نشانده منچوکئو، نفوذ خود را در چین افزایش داده بود. در ژوئیه ۱۹۳۷، حادثه پل مارکوپولو (۷ ژوئیه) در نزدیکی پکن، که درگیری میان نیروهای ژاپنی و چینی بر سر یک مانور نظامی بود، جرقه جنگ تمام‌عیار را زد. این حادثه منجر به اشغال پکن و تیانجین توسط ژاپن شد و نیروهای چینی تحت رهبری چیانگ کای‌شک را وادار به عقب‌نشینی کرد. در همین حال، در شانگهای، جامعه ژاپنی‌های مقیم (حدود ۳۰ هزار نفر) در منطقه هنگ‌فِی (Hongkew) و نان‌کیائو (Nanking Road) متمرکز بودند و تحت حفاظت نیروی دریایی ژاپن قرار داشتند.

در ۹ اوت ۱۹۳۷، دو افسر ژاپنی (یوه‌ایسا ناجیموتو و هوی‌هیرو سووگی) توسط نیروهای امنیتی چینی در فرودگاه هنگ‌جاو (Hongqiao) کشته شدند. این بهانه‌ای برای ژاپن شد تا نیروهای دریایی خود را از ناوهای جنگی مستقر در رودخانه یانگ‌تسه (مانند ناوهای Izumo و Yokohama) به ساحل شانگهای اعزام کند. ژاپنی‌ها حدود ۳ هزار سرباز را در منطقه هنگکِو و چاپِی مستقر کردند و استحکامات دفاعی ساختند، از جمله سنگرها و ماشین‌گان‌ها در نزدیکی ایستگاه راه‌آهن شانگهای شمالی.

چین، که از حمایت آلمان نازی (به عنوان مشاور نظامی) برخوردار بود، نیروهای منظم خود را در شانگهای متمرکز کرد. ارتش ملی چین (NRA) تحت فرماندهی ژنرال ژانگ ژیه‌کویی (Zhang Zizhong) و ژنرال سونگ هیلین (Song Xilian) شامل لشکرهای نخبه ۸۷ و ۸۸ (آموزش‌دیده توسط مشاوران آلمانی) بود. این نیروها مجهز به تفنگ‌های موزر، توپ‌های ۷۷ میلی‌متری، و تانک‌های سبک آلمانی بودند. هدف چین، استفاده از شانگهای به عنوان "استالینگراد شرق" برای توقف پیشروی ژاپن و جلب حمایت بین‌المللی بود، زیرا منطقه concessions تحت کنترل قدرت‌های غربی (بریتانیا، آمریکا، فرانسه) قرار داشت و دخالت مستقیم ژاپن در آنجا نقض معاهدات بین‌المللی تلقی می‌شد.

صبح ۱۳ اوت ۱۹۳۷، نیروهای چینی (لشکر ۸۸ تحت فرماندهی ژنرال سونگ هیلین) به مناطق تحت کنترل ژاپنی‌ها در هنگکِو و چاپِی حمله کردند. این حمله ناگهانی بود و با شلیک توپخانه از سمت باتری‌های چینی در نان‌ژیائو (Nanxiang) آغاز شد. سربازان چینی، که حدود ۳۰ هزار نفر بودند، با استفاده از سنگرهای شهری و ساختمان‌های متراکم، به سمت پاسگاه‌های ژاپنی پیش رفتند. ژاپنی‌ها، که تنها ۵ هزار سرباز داشتند، با مقاومت شدید روبرو شدند و درخواست کمک کردند.

در همان روز، بمباران هوایی ژاپنی بر شهر آغاز شد. هواپیماهای ژاپنی از نوع میتسوبیشی G3M از پایگاه‌های تایوان و ناگاساکی به پرواز درآمدند و بمب‌های ۲۵۰ کیلوگرمی بر محله‌های چینی‌‌نشین مانند چاپِی و نان‌ژیائو ریختند. این بمباران‌ها منجر به کشته شدن صدها غیرنظامی شد؛ برای مثال، در مدرسه سایبان (Sihwan Girls School) که به عنوان پناهگاه استفاده می‌شد، بیش از ۲۰۰ کودک کشته شدند. نیروهای چینی در پاسخ، با توپخانه ضد هوایی آلمانی شلیک کردند و دو هواپیمای ژاپنی را سرنگون کردند.

تا غروب، چینی‌ها موفق شدند بخش‌هایی از خطوط ژاپنی در خیابان‌های میدِلتون (Middlesex Road) و پارک تیسو (Tijsis Park) را تصرف کنند، اما ژاپنی‌ها با پشتیبانی ناوهای جنگی در رودخانه، موقعیت خود را حفظ کردند. تلفات اولیه: حدود ۵۰۰ کشته چینی و ۲۰۰ ژاپنی.

در ۱۴ اوت، ژاپن نیروهای کمکی از ناو Izumo (حدود ۲ هزار تفنگدار دریایی) را به ساحل اعزام کرد و خطوط دفاعی را در منطقه هنگکِو تقویت کرد. چینی‌ها، با استفاده از تاکتیک‌های آلمانی (جنگ جبهه‌ای)، حمله‌ای هماهنگ از سمت غرب (از نان‌ژیائو) و شمال (از چاپِی) آغاز کردند. سربازان لشکر ۹۸ با خنجر و نارنجک به داخل ساختمان‌های اشغالی ژاپنی نفوذ کردند و درگیری‌های تن‌به‌تن در خیابان‌های باریک رخ داد. یکی از صحنه‌های معروف، نبرد در کارخانه نساجی شانگهای شمالی بود، جایی که چینی‌ها با آتش‌اندازی به انبارهای ژاپنی، آتش‌سوزی عظیمی ایجاد کردند که تا چند روز ادامه داشت.

بمباران‌های هوایی ژاپنی شدت گرفت و در ۱۴ اوت، "بمباران سیاه" رخ داد که در آن ۲۷ بمب‌افکن ژاپنی بر بیمارستان‌های چینی در نان‌ژیائو بمباران کردند، منجر به کشته شدن ۶۰۰ غیرنظامی، از جمله دکتر رابرت لاکهارت (پزشک بریتانیایی) که در حال درمان مجروحان بود. قدرت‌های غربی در منطقه concessions (مانند بریتانیا) اعتراض کردند و مرزبندی‌های خود را با کیسه‌های شن و سیم‌خاردار تقویت کردند، اما دخالت مستقیم نکردند.

تا ۱۶ اوت، چینی‌ها موفق به محاصره پاسگاه‌های ژاپنی در چاپِی شدند. ژنرال ژاپنی هاجیمِه یاناگِوا (Hajime Yanagawa) فرمانده لشکر شانزدهم را برای تقویت اعزام کرد، اما تأخیر در رسیدن کشتی‌هایش (به دلیل طوفان) موقعیت ژاپن را ضعیف نگه داشت. در ۱۷ اوت، چینی‌ها ایستگاه راه‌آهن شانگهای شمالی را تصرف کردند و خطوط تأمین ژاپنی را قطع کردند. تلفات انباشته تا این تاریخ: بیش از ۲ هزار کشته از هر دو طرف، با تمرکز بر سربازان چینی که از تجهیزات ضعیف‌تری رنج می‌بردند.

از ۱۸ تا ۲۰ اوت، درگیری‌ها به سمت جنوب، به نزدیکی منطقه concessions گسترش یافت. ژاپنی‌ها با تانک‌های سبک Type 95 (اولین استفاده در جنگ) حمله کردند، اما چینی‌ها با توپ‌های ۳۷ میلی‌متری آلمانی، ۵ تانک را نابود کردند. غیرنظامیان چینی، از جمله داوطلبان محلی، با بمب‌های دست‌ساز به نبرد پیوستند. آتش‌سوزی‌های ناشی از گلوله‌باران، بخش‌هایی از چابِی را به ویرانه تبدیل کرد؛ مثلاً، محله نوردِک (Nordic Village) کاملاً سوخته شد.

در ۲۱ اوت، ژاپن لشکرهای دهم و یازدهم (تحت فرماندهی ژنرال ماتسوی ماتسویی) را با ۷۰ هزار سرباز از کوریا و ژاپن اعزام کرد. این نیروها در بندر ووسونگ (Wusong) پیاده شدند و خطوط دفاعی جدیدی در شمال شانگهای ساختند. چینی‌ها، که حالا حدود ۷۰ هزار سرباز داشتند (شامل لشکرهای ۳۶، ۸۷، و ۸۸)، موضع خود را در خطوط دفاعی دارکِس لین (Darkes Lane) و پارک ژانگ‌هوا (Zhanghua Park) تثبیت کردند.

از ۲۲ اوت، نبرد به حومه‌های غربی و شمالی کشیده شد. در ۲۳ اوت، ژاپنی‌ها با بمباران سنگین (بیش از ۱۰۰ پرواز) به سمت نان‌ژیائو حمله کردند و روستای لیزِنگ (Lize) را اشغال کردند. چینی‌ها با ضدحمله، ژاپنی‌ها را به عقب راندند و حدود ۵۰۰ اسیر گرفتند. یکی از لحظات کلیدی، نبرد پل یانگ‌هانگ (Yanghang Bridge) بود، جایی که سربازان چینی با استفاده از مین‌های دریایی، قایق‌های ژاپنی را غرق کردند.

در ۲۶ اوت، ژاپن عملیات "شانگهای" را رسماً آغاز کرد و با نیروی هوایی، فرودگاه لونگ‌هوا (Longhua) را بمباران کرد، که منجر به نابودی ۲۰ هواپیمای چینی شد. چینی‌ها در پاسخ، از پایگاه‌های هانگژو، بمب‌افکن‌های توسا (Tuscia) را اعزام کردند و ناوهای ژاپنی در رودخانه را هدف قرار دادند، اما با تلفات سنگین (۸ هواپیما از دست رفت).

تا اوایل سپتامبر، درگیری‌ها در مناطق روستایی اطراف مانند پودون (Pudong) شدت گرفت. ژاپنی‌ها با استفاده از گاز خردل (به صورت محدود، هرچند انکار شد) و توپخانه ۱۰۵ میلی‌متری، خطوط چینی را بمباران کردند. در ۵ سپتامبر، چینی‌ها حمله‌ای به سمت کارخانه‌های فولاد ژاپنی در چاپِی انجام دادند، اما ژاپنی‌ها با پشتیبانی دریایی (شلیک از ناو کیشینو) آنها را متوقف کردند. تلفات تا این مرحله: حدود ۲۰ هزار کشته چینی و ۹ هزار ژاپنی، با تخریب گسترده شهر – بیش از ۵۰ درصد چابِی نابود شد.

از ۱۱ سپتامبر، ژاپن نیروی دریایی خود را با ناوهای آتاکِ (Ataka) و یاما‌شیو (Yamashio) تقویت کرد و بمباران‌های شبانه بر شهر آغاز شد. چینی‌ها، تحت فرماندهی کل ژنرال ژانگ فای‌کوئی، دفاع خود را در "دایره دفاعی شانگهای" (شامل چاپِی، جین‌کِیائو، و نان‌ژیائو) سازماندهی کردند. سربازان لشکر ۸۸، معروف به "لشکر آهنین"، در سنگرهای بتنی و تونل‌های زیرزمینی مقاومت کردند.

در ۱۲ سپتامبر، ژاپنی‌ها به پل‌های عبور از رودخانه سوجو (Soochow Creek) حمله کردند و نبردی خونین در خیابان‌های روآنت (Roosevelt Road) رخ داد. چینی‌ها با نارنجک‌اندازها و تیربارهای MG-34، موج‌های ژاپنی را دفع کردند، اما کمبود مهمات باعث شد برخی واحدها عقب‌نشینی کنند. یکی از رویدادهای غم‌انگیز، قتل‌عام در محله چابِی بود، جایی که سربازان ژاپنی پس از تصرف یک بلوک، بیش از ۳۰۰ غیرنظامی را کشتند.

از ۱۵ تا ۲۵ سپتامبر، هوا بد (طوفان) عملیات هوایی را متوقف کرد، اما درگیری‌های زمینی ادامه یافت. ژاپنی‌ها در ۱۹ سپتامبر، با استفاده از غواصی‌های قایق‌های تندرو، به سمت کارخانه‌های نساجی نفوذ کردند و انفجاری عظیم ایجاد کردند که دود آن تا کیلومترها دیده می‌شد. چینی‌ها در ۲۲ سپتامبر، ضدحمله‌ای به سمت بندر ووسونگ انجام دادند و دو ناو ژاپنی را با مین آسیب زدند.

در اوایل اکتبر، ژاپن لشکر شانزدهم (تحت یاناگاوا) را با ۴۰ هزار سرباز تازه‌نفس وارد کرد و عملیات را آغاز کرد. در ۹ اکتبر، ژاپنی‌ها خطوط دفاعی چینی در دایره شرقی (Chapaiweizha) را شکستند و به سمت مرکز شهر پیش رفتند. چینی‌ها، با وجود خستگی، با تاکتیک "دفاع لایه‌ای" مقاومت کردند؛ مثلاً در نبرد ایستگاه راه‌آهن، سربازان چینی سه روز کامل ژاپنی‌ها را نگه داشتند و بیش از ۲ هزار کشته به آنها وارد کردند.

تا ۲۰ اکتبر، ژاپنی‌ها ۸۰ درصد چاپِی را اشغال کرده بودند، اما چینی‌ها همچنان کنترل مناطق concessions و جنوب را حفظ کرده بودند. بمباران‌های مداوم ژاپنی منجر به مهاجرت ۵۰۰ هزار غیرنظامی شد و بیماری‌های همه‌گیر مانند وبا در میان سربازان چینی شیوع یافت. تلفات انباشته: بیش از ۵۰ هزار چینی و ۱۸ هزار ژاپنی.

در ۲۱ اکتبر، ژاپن با نیروی هوایی، بمباران گسترده‌ای بر پل‌های نان‌ژیائو انجام داد و خطوط تأمین چینی را قطع کرد. ژنرال چیانگ کای‌شک دستور داد لشکرهای نخبه عقب‌نشینی کنند تا در نانجینگ (پایتخت) متمرکز شوند، اما بسیاری از واحدها در محاصره ماندند. در ۲۶ اکتبر، ژاپنی‌ها محله ژابِی را کاملاً تصرف کردند و پرچم خورشید تابان را بر فراز ایستگاه راه‌آهن برافراشتند. این لحظه نمادین شکست اولیه چینی‌ها بود، اما مقاومت همچنان ادامه داشت.

از ۱ تا ۵ نوامبر، درگیری‌ها به سمت جنوب، به نزدیکی منطقه فرانسوی (French Concession) کشیده شد. ژاپنی‌ها با تانک‌های Type 89، به سمت باغ‌های فاتِ (Fateh Gardens) حمله کردند، اما چینی‌ها با نیروهای محلی و داوطلبان، آنها را با کوکتل مولوتوف متوقف کردند. یکی از آخرین مقاومت‌های بزرگ، نبرد در کارخانه‌های شیمیایی پودونگ بود، جایی که چینی‌ها تا ۸ نوامبر، مواضع خود را حفظ کردند و بیش از ۱ هزار ژاپنی را کشتند.

عقب‌نشینی چینی‌ها سازمان‌یافته نبود؛ بسیاری از سربازان در خیابان‌ها پراکنده شدند و اسلحه‌هایشان را رها کردند. ژاپنی‌ها، با وجود پیروزی، از تلفات سنگین (بیش از ۳۰ هزار کل) رنج می‌بردند و انضباط‌شان ضعیف شد، منجر به غارت و خشونت علیه غیرنظامیان.

در ۹ نوامبر، ژاپن عملیات نهایی را با لشکر یازدهم آغاز کرد و مناطق باقی‌مانده چینی در نان‌ژیائو را تصرف کرد. چینی‌ها، حالا تنها ۲۰ هزار سرباز فعال داشتند، به سمت غرب عقب‌نشینی کردند و خطوط جدیدی در جیسِنگ‌جو (Jiading) ساختند. بمباران‌های هوایی ژاپنی در ۱۲ نوامبر، بیمارستان‌های صحرایی چینی را هدف قرار داد و صدها پزشک و پرستار کشته شدند.

تا ۱۹ نوامبر، ژاپنی‌ها کنترل کامل بندر و concessions شمالی را به دست آوردند و نیروهای چینی را به حومه‌های غربی راندند. آخرین درگیری‌های عمده در ۲۲ نوامبر در روستای لیو‌هِنگ (Liuhe) رخ داد، جایی که لشکر ۳۶ چینی با ضدحمله، ژاپنی‌ها را موقتاً عقب راند، اما سرانجام تسلیم شدند.

در ۲۶ نوامبر ۱۹۳۷، ژاپن رسماً اعلام پیروزی کرد و شانگهای را اشغال کامل نمود. نیروهای چینی به نانجینگ عقب‌نشینی کردند، جایی که بعداً قتل‌عام نانجینگ (دسامبر ۱۹۳۷) رخ داد. ژاپنی‌ها بلافاصله استحکامات ساختند و شانگهای را به پایگاه عملیاتی برای پیشروی به سمت پایتخت تبدیل کردند.

نبرد شانگهای بیش از ۳۰۰ هزار کشته به جا گذاشت: حدود ۲۵۰ هزار چینی (شامل ۵۰ هزار غیرنظامی) و ۵۰ هزار ژاپنی. شهر ویران شد؛ بیش از ۲۰۰ هزار ساختمان تخریب گردید و اقتصاد شانگهای فلج شد. این نبرد، علی‌رغم شکست چین، روحیه ملی‌گرایانه را تقویت کرد و حمایت بین‌المللی (مانند تحریم نفتی علیه ژاپن توسط آمریکا) را جلب نمود. ژاپن، با وجود پیروزی، منابع خود را خسته کرد و برای ادامه جنگ آسیب‌پذیر شد.