مکانیزم ماشه یا Snapback Mechanism یکی از حساسترین بندهای توافق هستهای ایران (برجام) است. این سازوکار به طرفهای توافق اجازه میدهد در صورت نقض تعهدات، تحریمهای شورای امنیت بدون نیاز به رأیگیری جدید و بدون امکان وتو بازگردند.
به همین دلیل به آن «ماشه» میگویند: کافیست کشیده شود تا تمام فرآیند به طور خودکار فعال گردد.
یک کشور مدعی نقض تعهدات میشود.
موضوع در کمیسیون مشترک بررسی میگردد.
اگر اختلاف رفع نشود، پرونده به سطح وزرای خارجه ارجاع داده میشود.
در صورت باقی ماندن اختلاف، موضوع به شورای امنیت میرود.
اگر طی ۳۰ روز قطعنامهای برای ادامه تعلیق تحریمها صادر نشود، تحریمها بهطور خودکار بازمیگردند.
نیازی به اجماع یا رأیگیری ندارد.
بازگشت تحریمها قطعی و غیرقابل وتو است.
سرعت عمل بالایی دارد (حداکثر ۳۰ روز).
برخی کارشناسان داخلی آن را «تفنگ بیفشنگ» میدانند و معتقدند کارایی عملی ندارد، در حالی که برخی دیگر آن را «توپخانه پر از گلوله» مینامند و آن را خطری جدی برای ایران میدانند.
این اختلاف نظرها نشان میدهد که مکانیزم ماشه فقط یک بند حقوقی نیست؛ بلکه ابزاری سیاسی، اقتصادی و حتی روانی است که میتواند در بزنگاههای حساس به کار گرفته شود.
مکانیزم ماشه یک اهرم فشار فوری است که آینده تعاملات ایران با غرب را تحتتأثیر قرار میدهد. آگاهی از این سازوکار به ما کمک میکند ابعاد پیچیده دیپلماسی و اثرات آن بر اقتصاد کشور را بهتر درک کنیم.
