پایان نامه ـ محمد رضائیان جویباری

عنوان پایان‌نامه: مسئولیت بین‌المللی سازمان ملل متحد در قبال اعمال زیانبار: مطالعه موردی مأموریت‌های حفظ صلح

گرد آورنده: محمد رضائیان جویباری

چکیده (Abstract)

سازمان ملل متحد به عنوان یک تابع حقوق بین‌الملل، دارای شخصیت حقوقی بین‌المللی است و در نتیجه، می‌تواند مرتکب عمل متخلفانه بین‌المللی شود. این پایان‌نامه به بررسی مبانی، شرایط و چگونگی تحقق مسئولیت بین‌المللی سازمان ملل متحد، با تمرکز بر پرکاربردترین و چالش‌برانگیزترین حوزه یعنی مأموریت‌های حفظ صلح، می‌پردازد. پرسش اصلی این است که آیا چارچوب کلی مسئولیت بین‌المللی دولتها که توسط «طرح مسئولیت دولتها» (ILC Articles on State Responsibility) تدوین شده است، به طور کامل و بدون تغییر بر سازمان ملل متحد قابل اعمال است؟ اگر نه، قواعد خاص حاکم بر مسئولیت این سازمان چیست؟ این پژوهش با روشی توصیفی-تحلیلی و با بررسی اسناد بین‌المللی، رویه قضایی (به ویژه آرای دیوان بین‌المللی دادگستری و دادگاه‌های داخلی)، رویه مأموریت‌های حفظ صلح و دکترین حقوقی، استدلال می‌کند که اگرچه اصول کلی مسئولیت بر سازمان ملل حاکم است، اما به دلیل ماهیت خاص این سازمان، قواعدی متفاوت و انعطاف‌پذیر در زمینه انتساب عمل و شیوه‌های جبران خسارت شکل گرفته است. مطالعه موردی این پژوهش، «رسوایی سوءاستفاده جنسی توسط کارکنان حفظ صلح در جمهوری آفریقای مرکزی (MINUSCA)» و «شیوع وبا در هائیتی توسط مأموریت MINUSTAH» خواهد بود.

---

ساختار کامل پایان‌نامه

صفحه عنوان (Title Page)

تقدیر و تشکر (Acknowledgements)

فهرست مطالب (Table of Contents)

فهرست جداول و اشکال (List of Tables and Figures)

فهرست اختصارات (List of Abbreviations)

---

فصل اول: کلیات پژوهش

۱-۱. مقدمه (Introduction)

· بیان مسئله: توضیح درباره افزایش فعالیت‌های اجرایی سازمان ملل در عرصه‌های مختلف به ویژه حفظ صلح و اینکه این فعالیت‌ها در موارد متعددی منجر to ورود خسارات جانی و مالی به افراد و دولتها شده است (مانند سوءاستفاده‌های جنسی، شیوع بیماری، استفاده نامتناسب از نیروی قهری). این امر ضرورت بررسی مسئولیت سازمان را به عنوان یک نهاد فراملی بیش از پیش می‌سازد.

· سوالات پژوهش:

· سوال اصلی: مبانی، شرایط و موانع تحقق مسئولیت بین‌المللی سازمان ملل متحد چیست؟

· سوالات فرعی:

· اعمال کارکنان سازمان ملل در چه شرایطی به این سازمان منتسب می‌شود؟

· آیا سازمان ملل از مصونیت قضایی برخوردار است و این مصونیت چگونه با حق دسترسی به دادگاه قربانیان تعارض پیدا می‌کند؟

· سازوکارهای موجود برای جبران خسارت قربانیان چیست و این سازوکارها تا چه اندازه کارآمد هستند؟

· فرضیه‌های پژوهش: فرضیه اصلی این است که اگرچه سازمان ملل متحد بر اساس حقوق بین‌الملل عرفی و «طرح مسئولیت سازمان‌های بین‌المللی» (DARIO) کمیسیون حقوق بین‌الملل (ILC) دارای مسئولیت است، اما فقدان یک رژیم قضایی اجباری و الزام‌آور، اجرای کامل این مسئولیت را با چالش‌های عملی جدی مواجه ساخته است.

· اهداف پژوهش:

· تبیین چارچوب نظری و حقوقی مسئولیت سازمان‌های بین‌المللی.

· تحلیل شرایط انتساب اعمال زیانبار به سازمان ملل.

· بررسی موانع عملی تحقق مسئولیت (مانند مصونیت).

· ارزیابی سازوکارهای غیرقضایی جبران خسارت.

· ارائه پیشنهاداتی برای تقویت نظام مسئولیت‌پذیری سازمان ملل.

· پیشینه پژوهش: مرور مقالات، کتب و پایان‌نامه‌های مهمی که در زمینه مسئولیت سازمان‌های بین‌المللی، مصونیت، و حقوق حفظ صلح نوشته شده‌اند.

· روش پژوهش: روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی-تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای (اسنادی) با تمرکز بر تحلیل محتوای اسناد بین‌المللی (به ویژه DARIO، کنوانسیون مصونیت های سازمان ملل، گزارش‌های داخلی سازمان ملل)، آرای دادگاه‌ها (مانند دادگاه اروپایی حقوق بشر، دادگاه‌های داخلی هلند و کانادا در پرونده‌های مرتبط) و دکترین‌های حقوقی خواهد بود.

· محدودیت‌های پژوهش: عدم دسترسی به اسناد محرمانه داخلی سازمان ملل، تمایل شدید سازمان به حفظ مصونیت و محرمانه نگه داشتن پرونده‌های حل‌وفصل اختلاف.

· ساختار پژوهش: ارائه یک نقشه کلی از فصول آتی.

فصل دوم: مبانی نظری و حقوقی مسئولیت بین‌المللی سازمان ملل متحد

۲-۱. شخصیت حقوقی بین‌المللی سازمان ملل متحد

· استناد به رای مشورتی دیوان بین‌المللی دادگستری در قضیه «غیرملی شدن» (Reparation for Injuries) برای اثبات شخصیت سازمان.

· ظرفیت حقوقی سازمان برای دارا بودن حقوق و تعهدات بین‌المللی.

۲-۲. تحول تاریخی مفهوم مسئولیت برای نهادهای فراملی

· از مسئولیت مطلق دولتها تا شکل‌گیری ایده مسئولیت برای سازمان‌های بین‌المللی.

۲-۳. تحلیل «طرح مواد مربوط به مسئولیت سازمان‌های بین‌المللی» (DARIO)

· بررسی مواد کلیدی DARIO به عنوان مهمترین سند دکترینی در این زمینه.

· مقایسه DARIO با «طرح مسئولیت دولتها» و شناسایی وجوه اشتراک و افتراق.

· عمل متخلفانه بین‌المللی (مواد ۴-۹ DARIO).

· قواعد انتساب (Attribution) (مواد ۶-۸ DARIO): چه زمانی عمل یک فرد یا دولت به سازمان ملل منتسب می‌شود؟

· انتساب اعمال ارگان‌های سازمان.

· انتساب اعمال اشخاص و نهادهایی که در اختیار سازمان قرار دارند (کنترل عملیاتی؟).

· انتساب اعمال نیروهای حافظ صلح (کنترل عملیاتی و کنترل ultimate).

---

فصل سوم: شرایط و موانع تحقق مسئولیت سازمان ملل

۳-۱. شرایط تحقق مسئولیت

· تعهد بین‌المللی: شناسایی منابع تعهدات سازمان ملل (منشور، موافقتنامه‌های مقر، حقوق بین‌الملل عرفی، قواعد آمره).

· انتساب عمل: تحلیل دقیق شرط انتساب با تمرکز بر پرونده‌های عملی.

· بررسی معیار «کنترل عملیاتی» (Effective Control) در نیروهای حافظ صلح (ارجاع به رای دیوان بین‌المللی دادگستری در قضیه «سازمان ملل در کوزوو» و رای دادگاه اروپایی حقوق بشر در قضیه «به علیه هلند و سازمان ملل»).

· تخلف از تعهد: نقض تعهدات بین‌المللی توسط سازمان.

۳-۲. موانع تحقق مسئولیت

· مصونیت قضایی سازمان ملل:

· مبانی مصونیت (کنوانسیون ۱۹۴۶ درباره مصونیت‌های سازمان ملل).

· تعارض مصونیت با حق دسترسی به دادگاه (عدالت طبیعی).

· تحلیل رای دادگاه استیناف هلند در پرونده «مادران سربرنیتسا» علیه سازمان ملل.

· فقدان دادگاه صالح برای اقامه دعوی علیه سازمان ملل:

· نقش دیوان بین‌المللی دادگستری (فقط برای مشورت به ارگان‌های سازمان).

· عدم صلاحیت دیوان بین‌المللی کیفری برای محاکمه سازمان‌ها.

---

فصل چهارم: شیوه‌های جبران خسارت و مطالعه موردی

۴-۱. شیوه‌های جبران خسارت

· جبران خسارت از طریق دیوان بین‌المللی دادگستری: محدودیت‌ها.

· جبران خسارت از طریق دادگاه‌های داخلی: چالش مصونیت.

· سازوکارهای غیرقضایی (درون‌سازمانی):

· هیأت های حل و اختلاف Claims Commissions در مأموریت‌های حفظ صلح.

· «هیأت حل اختلاف» خود سازمان ملل (United Nations Dispute Tribunal).

· «صندوق کمک‌های مالی داوطلبانه برای قربانیان سوءاستفاده جنسی» (Victims’ Trust Fund).

· رویه «پرداخت غرامت ex gratia» (پرداخت داوطلبانه و بدون پذیرش مسئولیت).

۴-۲. مطالعه موردی اول: رسوایی سوءاستفاده جنسی توسط کارکنان MINUSCA

· شرح واقعه و ابعاد انسانی آن.

· پاسخ سازمان ملل: انتصاب یک گروه کارشناس مستقل، اخراج برخی کارکنان، ایجاد صندوق کمک به قربانیان.

· تحلیل حقوقی: آیا این اقدامات برای جبران خسارت کافی بود؟ آیا عمل این کارکنان به سازمان ملل منتسب می‌شد؟

۴-۳. مطالعه موردی دوم: شیوع وبا در هائیتی توسط مأموریت MINUSTAH

· شرح واقعه و پیامدهای فاجعه‌بار آن.

· پاسخ سازمان ملل: استناد به مصونیت قضایی در دادگاه‌های داخلی ایالات متحده، طرح «رویکرد جدید» برای کمک به قربانیان بدون پذیرش مسئولیت.

· تحلیل حقوقی: نقد شدید رویه سازمان ملل توسط نهادهای حقوق بشری و بررسی این پرونده از منظر «تعهد به احتیاط» (Due Diligence).

---

فصل پنجم: تحلیل یافته‌ها، نتیجه‌گیری و پیشنهادات

۵-۱. جمع‌بندی و تحلیل یافته‌ها

· تأیید فرضیه: وجود چارچوب نظری قوی برای مسئولیت (DARIO) اما ضعف شدید در مکانیسم‌های اجرایی.

· معیار «کنترل عملیاتی» در عمل بسیار محدود تفسیر می‌شود تا بار مسئولیت از دوش سازمان ملل برداشته شود.

· مصونیت قضایی بزرگترین مانع در راه احقاق حق قربانیان است.

· سازوکارهای غیرقضایی موجود، ناکافی، غیرشفاف و فاقد ضمانت اجرای کافی هستند.

۵-۲. نتیجه‌گیری

· نظام فعلی مسئولیت سازمان ملل متحد، شکافی عمیق بین تئوری و عمل را نشان می‌دهد.

· این شکاف به بی‌پاسخ ماندن خسارات وارده به بی‌گناهان و خدشه دار شدن مشروعیت و اعتبار سازمان ملل منجر شده است.

· سازمان ملل به عنوان نماد حاکمیت قانون، باید بیش از اینها خود را مقید به آن بداند.

۵-۳. پیشنهادات

· به سازمان ملل متحد:

· ایجاد یک دادگاه اداری مستقل برای رسیدگی به ادعاهای مربوط به مأموریت‌های حفظ صلح.

· تفسیر مضیق‌تر از مصونیت در موارد نقض جدی حقوق بشر.

· الزام کشورهای عضو به تعقیب کیفری کارکنان متخلف در دادگاه‌های ملی خود.

· شفافیت بیشتر در گزارش‌دهی و رسیدگی به ادعاها.

· به کشورهای عضو: الزام سازمان از طریق مجمع عمومی به پذیرش سازوکارهای قوی‌تر پاسخگویی.

· به محققین آینده: بررسی امکانپذیری ایجاد یک رژیم مسئولیت مشترک بین سازمان ملل و کشورهای عضو در قبال اعمال نیروهای حافظ صلح.

---

منابع (Bibliography)

· فهرست کاملی از کتب، مقالات (به زبان‌های فارسی و انگلیسی)، اسناد بین‌المللی (DARIO، منشور، کنوانسیون مصونیت‌ها)، آرای قضایی و منابع اینترنتی معتبر.

پیوست ها (Appendices)

· متن خلاصه شده «طرح مواد مربوط به مسئولیت سازمان‌های بین‌المللی» (DARIO).

· نموداری از سازوکارهای مختلف جبران خسارت در سازمان ملل.

· خلاصه‌ای از پرونده‌های مهم قضایی مرتبط (Behrami, Mothers of Srebrenica).

---