درس اول / پژوهش در تاریخ اسلام
تاریخ علمی متکی بر روش و قواعد خاص خود است. مورخان با کاوش و نقد و بررسی شواهد و مدارک مندرج در منابع تاریخی قادر به شناخت تحلیل و تفسیر رویدادها و تحولات گذشته هستند. منابعی که مورخان برای فهم زندگی اجتماعی انسان در گذشته از آن استفاده میکنند دارای گونه های مختلفی هستند. شما در این درس انواع مختلف منابعی را که برای شناخت تاریخ اسلام و ایران دوران اسلامی مناسب هستند شناسایی و ویژگیهای هر دسته را بررسی و مقایسه خواهید کرد. مورخان برای آگاهی از چگونگی وقوع رویدادهای گذشته به منابع مختلفی رجوع میکنند در اینجا، به اختصار، با گونه های مختلف منابع تاریخ ایران دوره اسلامی تا پایان عصر صفوی، آشنا می شوید. آثار و بناهای برجای مانده از دوره تاریخی مورد مطالعه به مورخان این امکان را میدهند تا از اوضاع فرهنگی، اقتصادی اجتماعی، سیاسی و نظامی دوران گذشته آگاهی یابند. مکانهای تاریخی، مثل غار حراء كوه أحد و یا دشت چالدران، هر یک بستر وقوع یک رویداد تاریخی به شمار می روند. آثار و بناهای تاریخی مانند میدان نقش جهان مسجد گوهرشاد و به طور کلی آثار ساختمانی و معماری نظیر کاخ ها، کاروان سراها، قلعه ها و برج ها، زیارتگاه ها، مقبره ها، پل ها و جاده ها، آب انبارها، مساجد و کلیساها، معابد و خانقاه ها، بنادر و اسکله ها و روستاها و شهرهای قدیمی از مهم ترین منابع و مراجع پژوهش درباره گذشته های دور و نزدیک محسوب میشوند. این آثار به مورخان برای فهم عمیق تر و بازسازی دقیق تر گذشته ها کمک می کنند. ابزارها و وسایل دست ساخته انسان ها نیز برای مورخان از منابع بسیار موثق محسوب می شوند. انواع پوشاک، جواهرات ابزارهای کشاورزی ظروف وسایل حمل و نقل، اشیای هنری مثل مجسمه ها تابلوهای نقاشی سازهای موسیقی جنگ افزارها وسایل خانگی و در مجموع تمام دست ساخته های انسانی بازمانده از گذشته، گواه روشنی بر نوع فرهنگ و عقاید و آداب و رسوم پیشتیان ما هستند. از این رو، بررسی این آثار که به طور خاص در قلمرو دانش هایی چون باستان شناسی معماری و هنر قرار می گیرند اطلاعات بسیار مفیدی برای باز آفرینی گذشته، در اختیار مورخان می گذارند. مطالعه روشمند افسانه ها و اساطیر اقوام در دوره های مختلف تاریخی، خاطرات شفاهی انواع مختلف ادبیات عامیانه اعم از داستان های تاریخی قهرمانی اخلاقی و تخیلی، گونه های متفاوت مثل ها، لطیفه ها و انواع شعر نظیر دوبیتی، تصنیف، ترانه و لالایی کمک زیادی به شناخت فرهنگ، آداب و رسوم و سنتهای مختلف اجتماعی در دوره های مختلف می کند. مراجع و منابع مکتوب تاریخ اسلام و ایران در دوران اسلامی از تنوع و تعدد فراوانی برخوردارند. در اینجا به برخی از مهم ترین گونه های آنها اشاره می شود. از جمله مهم ترین منابع پژوهش در گذشته کتابهای تاریخی هستند که توسط مورخان دوره های مختلف نوشته شده اند. کتاب های تاریخی تألیف شده در دوران اسلامی از تنوع خاصی برخوردارند. در اینجا با برخی از انواع کتاب های تاریخی آشنا میشوید. تاریخ نگاری عمومی یکی از شاخه های تاریخ نگاری در ایران است که از قرن سوم هجری قمری آغاز شد و تا اواخر عصر قاجار تداوم یافت. مؤلفان این دسته از آثار نگارش تاریخ جهان را از آفرینش عالم آغاز می کردند و سپس به شرحزندگی حضرت آدم و دیگر پیامبران می پرداختند. پس از آن تاریخ اساطیری ایران را از کیومرت آغاز و به پایان دوره ساسانیان ختم میکردند. در ادامه، رویدادهای تاریخ اسلام و سلسله های ایرانی را تا زمان حیات خود ثبت و ضبط می کردند. از مهم ترین و مشهورترین تاریخ های عمومی می توان به تاریخ طبری تألیف محمد بن جریر طبری (۲۲۴ ۳۱۰ ق) اشاره کرد. در عهد سامانیان ترجمه و تلخیصی از تاریخ طبری با عنوان تاریخ بلعمی توسط ابو علی بلعمی انجام گرفت که از کهن ترین تاریخ های عمومی به زبان فارسی شمرده می شود. از دیگر تاریخ های عمومی مشهور میتوان به کتاب جامع التواريخ تأليف خواجه رشید الدین فضل الله همدانی که در حدود سال ۷۱۰ ق در عهد ایلخانان نگارش آن به پایان رسید، اشاره کرد. تاریخ روضة الصفا في سيرة الانبياء والملوك و الخلفاء تألیف محمد بن خاوند شاه معروف به میرخواند (۹۰۳۸۳۷ با ۱۰۳ ق) نیز از مهم ترین و مشهورترین تاریخ های عمومی به زبان فارسی است. در دوره صفوی نیز سنت تاریخ نویسی عمومی ادامه یافت.
تاریخ های محلی یکی از مهم ترین گونه های تاریخ نگاری و یکی از گنجینه های مهم اطلاعات سیاسی اجتماعی فرهنگی اقتصادی و نظامی و نیز جغرافیایی شهرها و مناطق ایران است. انگیزه اصلی نویسندگان این دسته از کتاب های تاریخی ثبت و ضبط رویدادهای تاریخی بیان ویژگی های جغرافیایی و اقتصادی و نگارش زندگی نامه مفاخر و مشاهیر محلی بوده است. از معروف ترین آثار تاریخی محلی می توان به تاریخ سیستان از مؤلفی ناشناخته، در موضوع تاریخ سیستان از ایام قدیم تا سال ۷۲۵ ق، تاریخ رویان تألیف اولیاء الله آملی درباره تاریخ سرزمین رویان از قدیمی ترین ایام تا ۷۶۴ ق و کتاب فارسنامه این بلخی در تاریخ و جغرافیای فارس اشاره کرد. یکی دیگر از گونه های تاریخ نگاری که در دوره اسلامی در ایران رواج یافت، تاریخ های سلسله ای بود. فرمانروایان بزرگ و کوچک به منظور ثبت و ضبط رویدادهای دوران خود معمولاً ادبیان و دانشمندان را تشویق و مأمور به تدوین این رویدادها می کردند. بعدها با گسترش تاریخ نویسی سلسله ای در میان سلسله های محلی این نوع تاریخ نویسی با تاریخ نویسی محلی پیوستگی یافت. از برجسته ترین این آثار می توان به کتاب التاجي في اخبار الدولة الديلميه از ابو اسحاق صابی (۳۱۳-۳۷۲ ق) در تاریخ آل بویه اشاره کرد کتاب تاریخ بیهقی اثر ابو الفضل بیهقی در تاریخ غزنویان از مشهورترین تاریخ های سلسله ای است. کتاب تاریخ عالم آرای عباسی تألیف اسکندر بیک ترکمان در تاریخ صفویان نیز یکی از مشهورترین آثار در این حوزه محسوب می شود. تگ نگاری نوع دیگر تاریخ نگاری است که این نوع تاریخ نگاری از دوره تیموریان به بعد مرسوم شد. در این نوع تاریخ نگاری مؤلفان عموماً به اشاره فرمانروا تاریخ زندگی او را به صورت متمرکز و ویژه، توصیف و ثبت و ضبط می کردند. از مشهورترین تک نگاری ها می توان به عجائب المقدور فی نوائب تیمور زندگی شگفت اور تیمور) تألیف ابن عربشاه درباره تیمور و کتاب فتوحات شاهی از امینی هروی درباره شاه اسماعیل صفوی اشاره کرد. سرودن منظومه های حماسی و تاریخی که در ایران بیشینه دیرینه ای داشت در دوره مغولان رواج و رونق بسیاری یافت. سرایندگان این نوع آثار، رویدادهای تاریخی را به نظم می کشیدند. از نمونه های تاریخ منظوم می توان به کتاب ظفر نامه حمد الله مستوفی و شاه اسماعیل نامه قاسمی حسینی گنابادی درباره فتوحات مؤسس سلسله صفوی شاه اسماعیل اول اشاره کرد. از برجسته ترین منظومه های حماسی و تاریخی شاهنامه اثر گران سنگ و بلند آوازه حکیم ابوالقاسم فردوسی است. سفرنامه ها اطلاعات مفیدی از زندگانی اجتماعی مردم ایران ارائه می کنند که در دیگر منابع کمتر دیده می شوند. بسیاری از جهان گردان گنجینه ای از اطلاعات ارزشمند درباره تاریخ اجتماعی و فرهنگی و جغرافیای تاریخی سرزمین هایی را که دیده اند از جمله ایران به صورت سفرنامه ارائه داده اند. سفرنامه های افرادی مانند ناصر خسرو در قرن پنجم هجری قمری ابن بطوطه در قرن هشتم و شاردن و بیترو دلاواله در عصر صفوی حاوی اطلاعات بسیار مفیدی درباره تاریخ ایران است. بررسی و مطالعه محیط جغرافیایی رویدادها در پژوهشهای تاریخی اهمیت زیادی دارد. نوشته های جغرافیایی اطلاعات بسیار با اهمیتی درباره آداب و رسوم، فرهنگ نوع معیشت آب و هوا وضعیت اقتصادی وضعیت نظامی رامها کالاها، قلعه ها، برج ها بندرها، رودها و دریاها پایتخت ها ادیان و اعتقادات نژاد و زبان و حدود و سرحدات و مرزهای سرزمین ها و حکومتهای محلی ارائه می دهند. برخی از این متون عبارت اند از : کتاب هایی با عنوان مشترک المسالک و الممالک تألیف نویسندگان مختلف از جمله ابن خردادبه صورة الارض اثر این حوقل در قرن چهارم حدود العالم من المشرق الى المغرب از نویسنده ای ناشناس احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم اثر مقدسی (قرن چهارم) و از همه معروف تر و مهم تر دایره المعارف جغرافیایی بزرگ معجم البلدان اثر یاقوت حموی قرن هفتم).
متون نظم و نثر ادبی گونه مهمی از منابع تاریخی محسوب می شوند؛ زیرا اوضاع سیاسی اجتماعی اقتصادی و نیز عقاید دینی و فلسفی رایج در هر عصری کمابیش در شعر شاعران و نویسندگان آن عصر انعکاس می بایند. همچنین بسیاری از شاعران مانند انوری شاعر دوره سلجوقی در قصیده نامه اهل خراسان سعدی در بوستان و گلستان و حافظ در دیوانش به خوبی اوضاع سیاسی اجتماعی و فرهنگی زمان خود را نقد کرده اند. کتاب های سیاست نامه ای حاوی موضوعاتی درباره شيوة کشورداری و مناسبات حکومت و مردم اند. این آثار اطلاعات سودمندی در خصوص چگونگی اداره کشور و تشکیلات و نهادهای اداری اقتصادی نظامی و فرهنگی ارائه می دهند. سیاست نامه خواجه نظام الملک توسی، وزیر مقتدر عصر سلجوقی، یکی از برجسته ترین این آثار محسوب می شود. اندرزنامه ها بیشتر به اخلاق کشورداری و مناسبات اخلاقی فرمانروا و مردم می پردازند از نمونه های مشهور اندرزنامه ها می توان به قابوس نامه نوشته عنصر المعالی در قرن پنجم هجری اشاره کرد. منابع نوشتاری تاریخ به مواردی که ذکر شد محدود نمی شود و انواع دیگری از تألیفات تحت عنوان طبقات انساب و فرهنگ نامه های زندگینامه ای وجود دارند که حاوی اطلاعات مفید تاریخی اند مانند الطبقات الکبری از ابن سعد کاتب واقدی، انساب الاشراف اثر بلاذري و كتاب عيون الأنباء في طبقات الاطباء اثر ابن أبي أضبيعه ۶۶۸۶۰۰۱ ق) استاد بر جای مانده از دیوان های حکومتی سلسله ها نظیر فرمانها معاهدات سیاسی استاد اقتصادی و فرهنگی و منشآت (نامه ها) نیز از منابع و مراجع مهم تاریخی محسوب می شوند. متون تقویمی و گاه شماری، متون فلسفی و کلامی و فقهی، متون اخلاقی و سایر تألیفات علمی نیز می توانند به منظور تبیین اوضاع علمی دوره های تاریخی مورد توجه و مطالعه مورخان قرار گیرند. نوشته های روی سکه ها نیز اطلاعات مفیدی درباره اوضاع سیاسی، اجتماعی، مذهبی، اقتصادی و هنری سلسله های حکومتی و نام پادشاهان ارائه می دهند.
درس دوم / روش های پژوهش در تاریخ
مهم ترین هدف از طراحی و تنظیم این درس آشنایی شما با شیوه های سنجش اعتبار شواهد و مدارک تاریخی است. مهم ترین رسالت مورخان تلاش برای فهم دقیق رویدادهای گذشته است. انتظار می رود پس از پایان این درس بتوانید با اصول مقدماتی روشهای اعتبار سنجی منابع و اخبار تاریخی آشنا شوید و فعالیتهای مربوط به آن را انجام دهید. در گذشته مورخان برای تشخیص و تعیین اصالت اخبار و استاد شواهد و مدارک یک رویداد تاریخی روشها و فنونی را به کار می گرفتند و حتی برخی از این روشها تا به امروز نیز معتبرند. با ابداع روش های جدید علمی در سده های اخیر، مورخان نیز روش ها و ابزارهای جدیدی را برای تشخیص و تعیین اصالت و اعتبار اخبار و منابع تاریخی به خدمت گرفتند. در این درس با توجه به اهمیت این بخش از کار مورخان به برخی از این روش ها و معیارها می پردازیم. مورخان وقتی با گزارش تاریخی روبه رو میشوند آن را اعتبار سنجی می کنند و به اصطلاح به نقد آن می پردازند. نقد یک خبر تاریخی که در حقیقت همان اعتبار سنجی و بررسی اصالت
خبر است در دو مرحله انجام می شود : اول سنجش اعتبار و نقد روایت کننده و دوم سنجش اعتبار و نقد و بررسی گزارش ها و منابع تاریخی. در مرحله اول پژوهشگران و مورخان، موضوعاتی نظیر ویژگی های هوشی روایت کننده خبر محل تولد و زندگی گرایش فکری مذهبی و سیاسی و جایگاه علمی او را بررسی می کنند. همچنین پژوهشگران سعی میکنند که علائق و انگیزه های راوی را در بیان خبر بررسی و اندیشه و مقصود او را فهم و کشف کنند. یکی از کارهای مورخان در نقد روایت کننده تعیین فاصله زمانی و مکانی بین راوی و خبر است تا معلوم شود روایت کننده خود مستقيماً شاهد وقوع رویدادی بوده و یا خبر آن را از دیگران نقل کرده است. بدیهی است ارزش و اعتبار خبری که راوی آن خود به طور مستقیم شاهد رویداد بوده به مراتب از خبری که روایت کننده آن را از دیگران نقل کرده بیشتر است. در گذشته برخی از مورخان مانند مسعودی برای بررسی درستی و یا نادرستی برخی از اخبار و گزارش های تاریخی به مسافرت می رفتند و از نزدیک مکان رویدادها را مورد مطالعه قرار می دادند. حالا سراق دومین معیار میرویم، یکی از مهم ترین و مؤثرترین معیارهای سنجش درستی یا نادرستی و یک گزارش تاریخی بررسی مطابقت و با عدم مطابقت آن با عقل است. در گذشته نیز بسیاری از مورخان به این اصل اعتقاد داشتند و برای سنجش اخبار از معیار عقل بهره می بردند. برای مثال یعقوبی مقدسی این مسکویه بیهقی و این اسفندیار، عدم مطابقت یک روایت تاریخی با عقل را، دلیلی بر بطلان و نادرستی آن می دانستند. مقایسه و مطابقت یک خبر و منبع تاریخی با سایر منابع نظیر اطلاعات مندرج در سایر کتابهای تاریخی و یا نوشته های دیگر مانند نسب نامه ها سفرنامه ها دیوانهای اشعار، متون اخلاقی فتوت نامه ها، سیاست نامه ها و امثال آن، روشی سودمند برای تعیین اعتبار اخبار و استاد است. در سال های اخیر دانش باستان شناسی با بهره گیری از ابزارها و روش های مدرن پیشرفت زیادی کرده است و نتایج تحقیقات آن علم، معیاری مناسب برای سنجش اعتبار اخبار تاریخی محسوب می شود. نتایج تحقیقات علمی باستان شناسان بر روی محوطه ها بناها و آثار گوناگون تاریخی به مورخان کمک می کند که اخبار و مندرجات کتابهای تاریخی را به دقت ارزیابی کنند. زمان و مکان دو رکن مهم یک رویداد تاریخی اند. خبر و روایتی که فاقد زمان و مکان دقیق و مشخص باشد از اصالت و اعتبار کافی برخوردار نیست.
امروزه پیشرفتهای علوم تجربی به ویژه علومی مانند شیمی زیست شناسی، فیزیک و پزشکی و ابداع روشها و ابزارهای مدرن نقش بسزایی در تعیین اصالت و اعتبار استاد و اخبار تاریخی ایفا میکنند. همخوانی با عدم همخوانی یافته های این دانش ها با داده های تاریخی می تواند روش مفیدی در تعیین اصالت و اعتبار گزارش های تاریخی باشد و با اعتبار آنها را مورد تردید قرار دهد. پژوهشها و داده های سایر علوم نظیر جامعه شناسی اقتصاد جامعه شناسی تاریخی جغرافیای تاریخی اسطوره شناسی زبان شناسی، خط شناسی، نسخه شناسی، نشانه شناسی، مردم شناسی و برخی رشته های دیگر دستاوردهای ارزشمندی را پیش روی مورخان قرار میدهند. این اطلاعات مورخان را در تعیین اصالت اخبار و منابع تاریخی یاری میدهند. امروزه بهره برداری از دستاوردهای مطالعات بین رشته ای در جهان رو به افزایش است. مورخان تاکنون تقسیم بندی های مختلفی از روشهای تاریخ نگاری ارائه کرده اند. در اینجا یکی از این تقسیم بندی های رایج در گذشته بررسی می شود. تاریخ نگاری روایی به نوعی از تاریخ نگاری گفته می شود که مورخ، روایتهای مختلف و متعدد درباره موضوع واحد را با ذکر استاد ذکر می کند. از مهم ترین ویژگی این نوع تاریخ نگاری این بود که تاریخ نگاران، بدون هیچ گونه دخل و تصرفی در روایت ها عیناً آنها را ذکر میکردند. این نوع تاریخ نگاری در آغاز برای ثبت و ضبط سخنان و سیره پیامبر و صحابه ایشان به کار گرفته می شد، ولی بعدها برای ثبت وقایع دورانهای بعدی نیز از این روش استفاده شد. از برجسته ترین چهره های تاریخ نگاری روایی مورخ و مقسر مشهور محمد بن جریر طبری است. او برای تألیف کتاب خود اخبار فراوانی را جمع آوری کرد و در این راه رنج فراوانی برد. او سعی داشت تعیین درستی یا نادرستی مطالب را به خواننده واگذار کند. شاید یکی از معایب این سبک تاریخ نگاری این باشد که نویسندگان به دور از هر گونه نقد و انتقاد، هیچ نظری درباره درستی و نادرستی خبر ارائه نمی دهند. اما برخی آن را امتیازی بزرگ میدانند زیرا مورخان بعدی با مجموعه ای از اخبار گوناگون درباره یک موضوع روبه رو می شوند و با به دست آوردن مدارک و اسناد کافی درباره اصل خبر قضاوت می کنند. مورخ در این روش به جای ذکر همه روایات درباره یک موضوع با مطالعه و مطابقت همه روایت ها، یک گزارش از آنها تنظیم می کند. مورخ در این روش ناچار به گزینش و انتخاب است و امکان دارد. برخی از جنبه های خبر از چشم او دور بماند. این نوع تاریخ نویسی از اواخر قرن سوم هجری متداول شد. از برجسته ترین چهره های این سبک از تاریخ نویسی می توان به بلاذری (قرن سوم هجری) صاحب کتاب فتوح البلدان و دینوری (متوفای ۲۹ ق) نویسنده کتاب اخبار الطوال اشاره کرد. مورخ در این روش، با بررسی موشکافانه تمام اخبار و روایتهای مربوط به یک رویداد و نقد آنها، علل، آثار و پیامدهای آن واقعه را تحلیل و تفسیر میکند. از برجسته ترین آثاری که به این شیوه تألیف شده است میتوان به کتاب تجارب الامم ابو على مسكويه (متوفای ۴۲۱ ق) تاریخ بیهقی و مروج الذهب مسعودی اشاره کرد. مورخان در دوران اسلامی گزارشها و نوشته های خود را به دو روش سال شماری و موضوعی تنظیم و ارائه می کردند. در روش سال شماری، حوادث به ترتیب زمان وقوع نوشته می شوند. مثلاً طبری در ذیل حوادث سال ۶۱ ق وقایع محرم و عاشورا را گزارش میکند. در روش موضوعی، یک موضوع خاص محور تاریخ نگاری قرار می گیرد. آن موضوع خاص می توانست یک شهر جنگ ها یا طبقاتی از مردم مثل شعرا با اطبا باشد. یکی از نمونه های تاریخ نگاری بر اساس موضوع محوری، کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر، نوشته علی بن حسین مسعودی است.
درس سوم / تاریخ ظهور اسلام
در ۱۷ یا به روایت دیگر در ۱۲ ربیع الاول عام الفیل در مکه نوزادی در خاندان بنی هاشم از قبیله قریش زاده شد که او را محمد نام نهادند. این مولود ستوده پیش از ولادت پدر خود عبدالله و در شش سالگی مادر خود آمنه را از دست داد و نخست تحت سرپرستی جنس عبد المطلب و سپس عمویش ابوطالب قرار گرفت و رشد کرد محمد ۳ در چهل سالگی به بیامبری مبعوث و پیام آور دین اسلام شد. شما در این درس با استفاده از شواهد و مدارک برگرفته از قرآن و سایر منابع و پژوهشهای تاریخی با اوضاع اجتماعی فرهنگی و اقتصادی شبه جزیره عربستان در آستانه ظهور اسلام آثار و نتایج تلاشهای رسول خدا و پیروانش برای دعوت به اسلام و عکس العمل دشمنان آنان را در دوران سیزده ساله بعثت در مکه بررسی و تحلیل خواهید کرد. شبه جزیره بهناور عربستان با آب و هوایی گرم و خشک در جنوب و جنوب غربی فلات ایران قرار دارد. این شبه جزیره، مسکن دیرینه عرب ها است. مطالعات موزخان و کاوشهای باستان شناسان در سده های ۱۹ و ۲۰م نشان داده که پیش از میلاد حضرت عیسی، فرهنگ و تمدن مهمی در سرزمین یمن، واقع در جنوب شبه جزیره عربستان وجود داشته است. پس از آنکه این تمدن باستانی دچار انحطاط و زوال شد، عده زیادی از ساکنان آن سرزمین به دیگر نواحی آن شبه جزیره مهاجرت کردند. در آستانه ظهور اسلام ساکنان شبه جزیره عربستان را قبیله ها و طایفه های گوناگون عرب تشکیل می دادند و هر یک از آنها بر پایه نسب نامه هایی که سینه به سینه منتقل شده بود، خود را به یکی از دو دسته قحطانی (جنوبی) و عدنانی (شمالی) منسوب می کردند. در آن زمان زندگی چادرنشینی و نظام قبیله ای در سرتاسر این سرزمین حتی در شهرهای مکه طائف و یثرب رواج داشت. قبیله یک واحد اجتماعی و سیاسی مستقل به حساب می آمد و شامل تمامی افرادی میشد که دارای نیای مشترک بودند و یا یکدیگر پیوند خونی داشتند. از جمله شاخص ترین ارزشهای حاکم بر نظام قبیله ای افتخار به حسب و نسب احترام به روابط خونی و خویشاوندی اطاعت بی چون و چرا از رئیس یا شیخ قبیله و پشتیبانی بی قید و شرط از افراد قبیله در هر شرایطی بود. وابستگی شدید عرب ها به قبیله خود موجب به وجود آمدن تعصب یا عصبیت قبیله ای شده بود. تعصب قبیله ای نقش زیادی در بروز جنگ و خونریزی های بی دربی در شبه جزیره عربستان داشت. ساکنان عربستان در دوران بیش از اسلام به داشتن برخی خصلتهای اخلاقی مانند مهمان نوازی شجاعت، سخاوت، مروت و استقامت در برابر سختی های زندگی معروف بودند؛ البته این خصلتها در چارچوب ارزشها و سنتهای زندگی قبیله ای مفهوم خاص خود را داشت. برای مثال شجاع به کسی گفته می شد که در منازعات فردی و قبیله ای با جرأت و جسارت تمام بجنگد و نهایت بی رحمی را از خود نشان دهد. در نظام اجتماعی عربستان پیش از اسلام زن از مقام و منزلت پایینی برخوردار بود در جامعه ای که ارزش به قوت بازو و نیروی جنگاوری بود بسیاری از پدران و خانواده ها آرزو داشتند که فرزندشان پسر باشد تا بتواند از راه جنگ و راهزنی، غنیمت به جنگ آورد. علاوه بر آن با فرزند پسر نام و عزت و شرافت قبیله حفظ میشد. به همین دلیل مردان قبیله فقط به پدران خود افتخار می کردند و نه مادران قرآن به موقعیت حقارت آمیز زن در میان اعراب جاهلی اشاره فرموده و آنان را به سبب داشتن چنین عقیده و اخلاقی نکوهش کرده است. در دوران پیش از اسلام قبیله های عرب شبه جزیره عربستان به صورت پراکنده و جدا از هم می زیستند و حکومت فراگیر و قدرتمندی در آن شبه جزیره وجود نداشت. البته برخی از این قبایل مانند قبیله قریش به سیب در اختیار داشتن اداره کعبه و برقراری رابطه تجاری با سرزمین های دور و نزدیک، قدرت و نفوذ سیاسی قابل توجهی در میان قبایل دیگر داشتند؛ اما این قدرت و نفوذ را نمیتوان به منزله حکومتی پایدار شمرد؛ زیرا متکی به تشکیلات سیاسی اداری و نظامی منظم و منسجمی نبود و ثبات لازم را نداشت. وضعیت اقتصادی شبه جزیره عربستان به شدت متأثر از موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی و اقلیمی آن بود. بخش عمده این شبه جزیره را صحراهای گرم و خشک تشکیل می دهند و قبایلی که در این بخش براکنده بودند اغلب از طریق بپرورش معدودی پز و شتر و راهزنی زندگی خود را تأمین می کردند. در برخی از مناطق آن مانند يشرب، یمن و طائف کشاورزی وجود داشت تجارت وضع بهتری داشت و داد و سند با سرزمین های مجاور عربستان از اهمیت فراوانی برخوردار بود. مکه که بر سر راه یمن به شام قرار داشت مرکز اصلی بازرگانی به شمار می رفت و سران قریش از طریق تجارت با شام و دیگر سرزمینهای اطراف شبه جزیره عربستان، سود سرشاری کسب می کردند. ساکنان شبه جزیره عربستان اگر چه در مجاورت کشورهای بزرگ و متمدن ایران و روم قرار گرفته بودند و با آنها روابط تجاری داشتند اما از نظر فرهنگی و تمدنی با جوامع متمدن دنیای آن روز قابل مقایسه نبودند مردم عرب در دوران پیش از اسلام به علم و دانش توجه چندانی نداشتند و در سراسر عربستان از مراکز علمی خبری نبود؛ حتی تعداد باسوادان مهم ترین شهر آن دیار یعنی مکه از تعداد انگشتان دست فراتر نمی رفت. به این ترتیب از نظر تمدنی نیز فاقد دستاوردهای قابل توجهی بودند و ویژگی های زندگی صحرانشینی در شهر نشینان نیز غلبه داشت. برجسته ترین دستاورد فرهنگی مردم عرب در دوران جاهلیت شعر و شاعری بود. هم زمان با ظهور اسلام بیشتر ساکنان شبه جزیره عربستان به ویژه اهالی شهر مکه بت پرست بودند. آنان بتهای سنگی و چوبی متعددی را می پرستیدند و قربانی ها و نذرهای فراوانی را به آنها تقدیم میکردند. در آن زمان خانه کعبه مانند بیشتر عبادتگاه های این شبه جزیره به محل نگهداری و نیایش بتهای گوناگون تبدیل شده بود. با این حال هنوز نشانه هایی از دین ابراهیمی نزد ساکنان این شبه جزیره وجود داشت و برخی از عرب ها از جمله مردم شهر مکه «الله» را آفریننده جهان می دانستند. یکی دیگر از مشخصات آیین بت پرستی، بی اعتقادی به جهان پس از مرگ بود. آیات متعددی در قرآن مجید هست که دلالت بر این موضوع دارد بت پرستان سنت ابراهیمی حج را نیز به جا می آوردند، اما آن را با عقاید آداب و رسوم شرک آلود آمیخته بودند. البته در کناریت پرستان معدودی از عرب ها بودند که به پیروی از حضرت ابراهیم از پرستش بتها امتناع می کردند و از گوشت قربانی آنها نمی خوردند. اینان به حنقاء معروف شدند. علاوه بر آن در آستانه ظهور اسلام تعدادی از قبیله های عرب به آیین یهودیت و مسیحیت گرویده بودند. برخی از یهودیان ساکن يثرب و معدودی از مسیحیان مستقر در نجران از آن جمله اند. همچنین برخی شواهد و مدارک، نشان از گرایش عده ای از مردم عرب به آیین زرتشتی و کیش مانوی دارد. به طور کلی وضعیت اجتماعی و فرهنگی مردمانی که حضرت محمد در میان آنان مبعوث شد. دارای ویژگی شاخصی بود که قرآن از آن با صفت «جاهلی» یاد کرده است. جاهلی و جاهلیت در اینجا مترادف با نادانی و فقدان علم و معرفت نیست بلکه دلالت بر فرهنگ و اخلاق خشن گستاخ و کینه جویی دارد که از خلق و خوی تند و سرکش اعضای آن جامعه سرچشمه می گرفت و تعصب قبیله ای و پیروی کورکورانه از اجداد قبیله در آن جامعه جایگزین تعقل، منطق و بردباری شده بود. لات منات عزى و هبل مشهورترین بت هایی بودند که مردم عرب در دوران جاهلیت می پرستیدند. حضرت محمد پیش از بعثت اوقاتی از سال به ویژه ماه رمضان را در غار چرا بر بلندی کوهی در نزدیکی مکه به تنهایی می گذراند و به عبادت و راز و نیاز با خداوند می پرداخت. در آن زمان ایشان به داشتن صفات و خصلتهایی همچون امانت داری راستگویی درستکاری خردمندی خوش رویی و خوش خلقی در میان مردم مکه معروف بود. در ۲۷ رجب یا به روایتی دیگر در رمضان سالی که آن حضرت به چهل سالگی رسیده بود، در حال عبادت و تأمل و تفکر در غار چرا، فرشته وحی بر او فرود آمد و با نزول نخستین آیات سوره علق، پیام الهی را بدو رساند. نزول این آیات به منزله آغاز پیامبری و رسالت الهی حضرت محمد بود. رسول خدا در آغاز بیامبری به صورت محدود و تا حدودی پنهانی، افراد را به پرستش خدای یگانه و ایمان به روز رستاخیز دعوت می کرد. طبیعی است که آن حضرت دعوتش را از خانواده خویش آغاز کرده باشد. حضرت خدیجه حضرت علی اله که در آن هنگام پیامبر سرپرستی او را بر عهده داشت و نیز زیدین حارته، فرزند خوانده رسول خدا به عنوان نخستین ایمان آورندگان به نبوت آن حضرت و دین اسلام شناخته شده اند. ابوبکر بن ابی قحافه نخستین فرد بیرون از خانواده رسول خدا بود که اسلام آورد. به تدریج تعدادی از مردم مکه که بیشتر از طبقات جوان، فقیر و مستضعف بودند دعوت پیامبر را پذیرفتند. آنان به اطراف مکه می رفتند و به دور از چشم مشرکان با رسول خدا نماز می گزاردند. پیامبر اکرم سه سال پس از بعثت به فرمان خداوند دعوت خود را آشکار و عمومی کرد: آنچه را دستور داری آشکار کن و از مشرکان روی بگردان (حجر، آیه (۹۴) ایشان نخست خویشاوندان و سپس عموم مردم را به قبول اسلام فرا خواند اما سران قریش دعوت حضرت محمد را نپذیرفتند و اعلام کردند که ما از آیین آداب و سنتهای پدران و اجداد خویش پیروی می کنیم. سران مشرک که در ابتدای دعوت اسلامی مخالفت و دشمنی شدیدی با رسول خدا ابراز نمی داشتند با گسترش دعوت و گرایش جوانان و مستضعفان به اسلام در صدد برآمدند که با پیامبر و مسلمانان مقابله کنند. گرچه در ظاهر چنین به نظر می رسد که احساسات دینی و اعتقاد راسخ سران مشرک به بت ها، علت اصلی مخالفت و دشمنی آنان دشمنی و درگیری مشرکان با اشخاصی مانند پیامبر و دیگر مسلمانانی که متعلق به طایفه و قبیله نیرومندی بودند، چندان آسان نبود؛ زیرا ممکن بود تعصبات طایفه ای و قبیله ای را بر انگیزد و باعث ایجاد جنگ و خونریزی شود. از این رو سران مشرک تصمیم گرفتند که هر طایفه از مسلمان شدن اعضای خود جلوگیری نماید و با افرادی از طایفه خود که اسلام آورده بودند. برخورد کند. مشرکان همچنین ابو طالب رئيس طایفه بنی هاشم را در تنگنا قرار دادند که برادرزاده خود را وادار به دست کشیدن از عقایدش کند. و یا او را به آنان بسپارد. ابو طالب نه تنها از حمایت پیامبر دست نکشید، بلکه طابقه بنی هاشم را به حمایت از آن حضرت فراخواند. تمام بنی هاشم، اعم از مسلمان و غیر مسلمان، درخواست ابو طالب را اجابت کردند و تنها ابولهب از این کار سرباز زد و به دشمنی با رسول خدا برخاست. پس از آنکه سران قریش در جلب رضایت ابوطالب برای دست برداشتن از حمایت رسول خدا ناکام ماندند تصمیم گرفتند بنی هاشم را تحت محاصره اجتماعی و اقتصادی قرار دهند. هدف مشرکان مکه این بود که ابو طالب و طایفه او ناگزیر شوند پیامبر را تنها گذارند؛ از این رو معاهده ای نوشتند که بر اساس آن هر گونه مراوده اجتماعی از قبیل ازدواج و ارتباط اقتصادی مانند خرید و فروش کالا با بنی هاشم ممنوع شد. بنی هاشم برای کاهش آثار مخرب این معاهده به شعب ابی طالب در اطراف مکه پناه بردند. آنان حدود سه سال در آنجا ماندند و مشکلات و سختی های فراوانی تحمل کردند. مدنی پس از پایان یافتن تحریم اقتصادی و اجتماعی مسلمانان در سال دهم بعثت حضرت خدیجه و حضرت ابو طالب، دو حامی بزرگ حضرت محمد ، به فاصله کوتاهی از دنیا رفتند و اندوه سنگینی بر دل پیامبر و یارانش نشست با رحلت ابو طالب جسارت و آزار سران قریش نسبت به رسول خدا بیشتر شد. آن حضرت خود اشاره کرده است که فریشیان مرا آزار نتوانستند کرد تا ابوطالب بمرده با تشدید آزار مشرکان گسترش دعوت اسلامی در مکه با موانع اساسی روبه رو شد. در چنین شرایطی بود که اندیشه هجرت از مکه به ذهن بیامبر و مسلمانان راه یافت. از این رو رسول خدا در جست و جوی یافتن مردمانی که آمادگی بیشتری برای پذیرش اسلام داشته باشند راهی طائف شد. طائف شهری ثروتمند در نزدیکی مکه بود و بزرگان و اشراف آنجا روابط اقتصادی گسترده ای با سران فریش داشتند. اهالی طائف نه تنها از پیامبر استقبال نکردند، بلکه با بی احترامی و اهانت آن حضرت را از شهرشان راندند و ایشان ناگزیر شد با حمایت خواهی از یکی از اشراف مکه به آن شهر بازگردد. پس از آن رسول خدا به تبلیغ اسلام در میان افراد و قبایلی پرداخت که برای مراسم حج و یا انجام کار دیگری به مکه سفر می کردند. سرانجام در جریان مراسم حج، تعدادی از مردم بشرب (مدینه دعوت پیامبر را پذیرفتند و زمینه ساز هجرت تاریخی ایشان شدند.
درس چهارم / حکومت اسلامی در مدینه
ده سال پایانی از دوران ۲۳ ساله رسالت پیامبر اسلام در مدینه گذشت. در این دوران است و حکومت اسلامی تحت هدایت و رهبری آن حضرت شکل گرفت و اسلام در سرتاسر شبه جزیره عربستان گسترش یافت. شما در این درس با استفاده از شواهد و مدارک تاریخی روند شکل گیری و عملکرد است و حکومت نبوی و دگرگونی و تحولاتی را که اسلام در زندگی اعراب مسلمان به وجود آورد، بررسی و تحلیل خواهید کرد. مدینه یا مدینه النبی بیش از هجرت پیامبر به آن شهر يترب نام داشت. هجرت رسول خدا و پیروانش از مکه به یثرب یکی از رویدادهای سرنوشت ساز تاریخ اسلام به شمار می رود. در نتیجه این رویداد زمینه و شرایط مناسبی برای بریایی است و حکومت اسلامی فراهم آمد. مهم ترین پرسشهایی که در باره این رویداد مهم به ذهن یک موزخ یا محقق می رسد، عبارت اند از : چرا یثرب به عنوان مقصد هجرت انتخاب شد؟ یا اینکه شهر یثرب از نظر اجتماعی فرهنگی سیاسی و اقتصادی چه تفاوتی با مکه داشت؟ یا ممکن است بپرسد دلیل استقبال یثربیان از دعوت اسلامی و پشتیبانی آنها از پیامبر محمد چه بود ؟ شهر یثرب متشکل از تعدادی از محلات مسکونی بود که کشتزارها و نخلستان هایی چند میان آنها فاصله انداخته بودند. این محله ها بیشتر به دهکده هایی شباهت داشتند که در هر یک از آنها اعضای یک یا چند قبیله و طایفه زندگی می کردند. ساکنان شهر یثرب در دوران جاهلیت شامل دو گروه یهود و عرب بودند. گروه یهود متشکل از چندین قبیله بودند که در سده های نخست میلادی به سبب آزار و اذیت امپراتوری روم، از فلسطین به یثرب کوچیده بودند. قبیله های عرب آن شهر از جمله دو قبیله بزرگ اوس و خزرج نیز از یمن به آن دیار مهاجرت کرده بودند. قبیله ها و طایفه های یهودی و عرب ساکن یثرب نیز از نظر سیاسی پراکنده و مستقل از یکدیگر بودند منابع تاریخی و متون دینی اشاره ای به وجود حکومت و یا سلطه اشراف و سران قبیله ها در یترب نکرده اند. از آنجا که مرجع سیاسی قدرتمندی در یترب وجود نداشت تا به اختلاف ها رسیدگی کند و مانع دشمنی و نزاع شود، هر گاه جنگی میان دو یا چند قبیله پیش می آمد، برای مدت طولانی ادامه می بافت موزخان و سیره نویسان به رقابت و درگیری های پیابی اوس و خزرج در آن شهر اشاره کرده اند.
مردم بشرب که از تفرقه و جنگ به ستوه آمده بودند. اندکی پیش از هجرت قصد داشتند شخصی به نام عبدالله بن ابی را به ریاست خویش برگزینند تا به این تفرقه ها پایان دهد. اما این تصمیم هرگز عملی نشد. يشرب از نظر اقتصادی شهر تروتمندی به شمار نمی رفت. اغلب مردم آن شهر به کشاورزی اشتغال داشتند و درآمد و رفاه اقتصادی بالایی نداشتند. همچنین بشربیان بر خلاف مکیان روابط تجاری و سیاسی گسترده ای با قبایل و ساکنان دیگر شهرها و مناطق عربستان و کشورهای همسایه نداشتند. به لحاظ اعتقادی و دینی، اکثر اعضای قبیله های عرب ساکن شهر یثرب بت پرست بودند. حضور یهودیان در آن شهر سبب شده بود که بت پرستان اخبار و اطلاعاتی درباره تاریخ پیامبران الهی کسب نمایند. آنان همچنین مطالبی از پیروان دین یهود درباره بهشت و جهنم و ظهور پیامبری جدید شنیده بودند. حضرت محمد در سال ۱۱ بعنت شش نفر از مردم بترب را که برای انجام مراسم حج به مکه آمده بودند به اسلام دعوت کرد
آنان مسلمان شدند و پس از بازگشت به شهر خود به تبلیغ اسلام پرداختند. سال بعد ۱۲ مرد یثربی هنگام مراسم حج در مکانی موسوم به عقبه در مینا با پیامبر بیعت کردند. این بیعت در تاریخ به پیمان عقبه اول معروف شده است. در مراسم حج سال سیزدهم بعنت نیز ۷۳ مرد و دو زن از اهالی یثرب در عقبه با رسول خدا پیمانی بستند که به عقبه دوم مشهور است. پیمان عقبه دوم بیانگر نفوذ و گسترش چشمگیر اسلام در یثرب بود؛ زیرا شمار قابل توجهی از اعضای قبیله های مختلف، به ویژه اوس و خزرج در آن حضور داشتند. در نتیجه پیمان عقبه دوم پایگاه امن و مطمئنی برای مسلمانان در يثرب به وجود آمد به دنبال این پیمان، رسول خدا به مسلمانان فرمان داد که به یثرب هجرت کنند. مسلمانان به تدریج راهی آن شهر شدند. برخی از مهاجران به همراه خانواده و بستگان خویش و برخی دیگر با ترک خانواده و بستگان، مهاجرت کردند. پس از آن تا هنگام فتح مکه در سال ۸ ق. هجرت به مدینه و ترک نکردن آن شهر یکی از شروط بیعت با پیامبر و پذیرش دعوت اسلام به شمار می رفت. پیامبر نیز پس از آنکه از دسیسه مشرکان در دارالندوه برای کشتن خود آگاه شد، تصمیم گرفت مخفیانه از مکه خارج شود و به سوى يشرب حرکت کند. علی برای گمراه کردن مشرکان و به سلامت خارج شدن رسول خدا از مکه با شجاعت و فداکاری تمام شب را در منزل پیامبر ماند و در جای ایشان خوابید. انصار (مسلمانان اهل مدینه به گرمی از رسول خدا و دیگر مهاجران استقبال کردند و در منازل خویش پذیرای آنان شدند. پیامبر اندکی پس از ورود به مدینه قطعه زمینی را که از آن دو یتیم بود برای بنای مسجد خریداری کرد مسلمانان همگی به همراه پیامبر با اشتیاق فراوان در ساخت مسجد مشارکت کردند رسول خدا، اتاق های کوچکی را در کنار آن برای سکونت خویش در نظر گرفت آن حضرت همچنین زمین هایی را که صاحب نداشت به مهاجران داد که برای خود خانه بسازند و این غیر از زمینهایی بود که انصار به مهاجران بخشیده بودند. برخی از مهاجران بی بضاعت نیز در جوار مسجد اقامت گزیدند و به اهل صفه مشهور شدند. اینان به دلیل همجواری با محل سکونت پیامبر ارتباط نزدیکتری با آن حضرت برقرار کردند. در بی سکونت پیامبر و مهاجران در مدینه اجتماعی از مسلمانان در این شهر به وجود آمد. اعضای این اجتماع شامل قبیله ها و طایفه های گوناگونی بودند که برخی از آنها کینه و دشمنی دیرینه ای با هم داشتند. همچنین علاوه بر مسلمانان پیروان آیینهای دیگری مانند یهودیان و بت پرستان نیز در آن شهر می زیستند. از این رو محمد به منظور ایجاد همبستگی میان مهاجران و انصار و همزیستی مسالمت آمیز ساکنان مدینه و نیز با هدف تامین نظم و امنیت در آن شهر اقدام های مهمی در شرح زیر انجام داد. پیامبر اکرم در نخستین ماههای پس از هجرت با هدف ایجاد همدلی و وحدت دینی میان مسلمانان به آنان توصیه کرد که بدون در نظر گرفتن وابستگی های قبیله ای با یکدیگر پیوند برادری برقرار نمایند. این پیوند، گاه میان دو نفر از مهاجران و اغلب بین یکی از انصار و یکی از مهاجران برقرار گردید. سیره نویسان، اسامی اشخاصی را که در نتیجه فرمان رسول خدا با یکدیگر برادر شدند، ثبت کرده اند؛ از جمله نوشته اند که پیامبر علیه را به عنوان برادر خویش برگزید. وجود قبیله ها و طایفه های پراکنده با عقاید دینی گوناگون و پیشینه ای آکنده از اختلاف و درگیری همواره تهدیدی جدی برای آرامش و امنیت مدینه به شمار می رفت. از سوی دیگر این شهر به عنوان پایگاه اسلام، با خطر حمله مشرکان مکه روبه رو بود. از این رو، رسول خدا در صدد برآمد مدینه را از نظر سیاسی و نظامی متحد سازد و نظم و امنیت پایداری در این شهر برقرار نماید. به همین منظور پیمان نامه ای تنظیم کرد و به تأیید مسلمانان و بسیاری دیگر از گروه های غیر مسلمان مستقر در مدینه رساند.
پیمان نامه عمومی یا به تعبیر رایج در عصر ما، قانون اساسی مدینه مهم ترین اقدام پیامبر برای تأسیس نظام اجتماعی و سیاسی منسجمی در چارچوب دین اسلام به شمار می رود. این بیمان نامه حقوق و مسئولیت های هر یک از گروه های مسلمان و غیر مسلمان و چگونگی ارتباط آنها را با یکدیگر مشخص می کرد. پس از تأسیس حکومت اسلامی پیامبر و مسلمانان باید خود را برای مقابله با انواع دشمنی ها و توطئه ها آماده می کردند. مشرکان مکه همچنان در رأس مخالفان و دشمنان مسلمانان بودند. علاوه بر آن با وجود تلاش های رسول خدا برای اتحاد سیاسی و همزیستی مسالمت آمیز ساکنان مدینه برخی از افراد و گروه های این شهر علیه پیامبر و مسلمانان توطئه می کردند. سرآمد آنان منافقان و یهودیان بودند. پس از هجرت پیامبر و یارانش به مدینه، مشرکان قریش همچنان بزرگترین و سرسخت ترین دشمنان دعوت اسلامی باقی ماندند. فریش همچنین با بسیاری از قبیله های شبه جزیره عربستان و به طور خاص منطقه حجاز روابط سیاسی و تجاری داشت و می توانست آنها را علیه مسلمانان تحریک کند. بنابراین در سال نخست هجرت به دنبال نزول آیات جهاد رسول خدا تصمیم به تشکیل نیروی نظامی گرفت. در اواخر همان سال مسلمانان چندین عملیات نظامی و اطلاعاتی محدود در خارج از مدینه انجام دادند. یکی از اهداف این عملیات ها تهدید مسیر تجارت مشرکان مکه به شام و کسب غنیمت بود؛ زیرا آنان اموال مهاجران مسلمان را تصرف و غارت کرده بودند. در نتیجه تداوم سیاست تعقیب کاروانهای تجاری فریش توسط مسلمانان سرانجام در سال دوم هجرت، جنگ بزرگی میان سیاه اسلام و لشکریان مشرک در جایی موسوم به پدر صورت گرفت. در این جنگ حدود ۳۰۰ رزمنده مسلمان بر ۹۵۰ جنگجوی فریش پیروز شدند. غزوة بدر ضربه سنگین و جبران ناپذیری بر قریش وارد آورد و قدرت و موقعیت آنان را در منطقه حجاز تضعیف کرد. پس از آن ساکنان آن منطقه گرایش بیشتری به رسول خدا و اسلام نشان دادند. در سال های سوم و پنجم هجرت، سیاهی بزرگ از جنگجویان قبیله قریش و قبیله های هم پیمان آن، به قصد جبران شکست بدر و نابودی اسلام راهی مدینه شدند. فرماندهی سپاه قریش در این لشکر کشی ها به عهده ابوسفیان بود. مشرکان در غزوه احد به موفقیتی نسبی دست یافتند اما در جنگ خندق با احزاب با وجود اینکه تمام نیرو و امکانات مادی و معنوی خود را بسیج کرده بودند. ناکام ماندند. آیات قرآن کتاب های سیره و منابع حدیثی به برخی از خصوصیات و رفتارهای منافقان مدینه اشاره کرده اند. سردسته آنان عبد الله بن أبي بود که پیش از هجرت گروه هایی از مردم یثرب قصد داشتند او را به ریاست شهرشان برگزینند. او پس از پیروزی مسلمانان در جنگ بدر، اظهار مسلمانی کرد؛ اما نقش وی در بسیاری از فتنه ها و آشوب ها آشکار است. هنگامی که رسول خدا تصمیم به محاصره یهودیان بنی نضیر گرفت، سردسته منافقان یهودیان را تشویق به مقاومت کرد و به آنان وعده باری داد. عبدا الله بن آتی همچنین می کوشید که انصار را علیه مهاجران تحریک نماید. او حتی در غزوه های احد و تبوک به همراه یارانش از سپاه اسلام جدا شد و در جنگ شرکت نکرد. اگر چه رسول خدا با یهودیان مدینه پیمان صلح و اتحاد بسته بود، اما برخی از سران یهودی به خصوص رؤسای سه قبیله بزرگ آنان، هرگاه فرصتی پیش می آمد، علیه حکومت اسلامی کارشکنی می کردند و با دشمنان آن به همکاری می پرداختند. یهودیان همچنین از هیچ کوششی برای زنده کردن کینه و دشمنی میان مسلمانان دریغ نمی کردند. یا تداوم دسیسه گریهای یهودیان علیه مسلمانان پیامبر ناگزیر از برخورد با آنان شد و طی سه لشکر کشی و محاصره نظامی، به حضور قبیله های پیمان شکن و توطئه گر یهودی در مدینه پایان داد. علاوه بر آن تغییر قبله مسلمانان از بیت المقدس به سوی مکه، یکی دیگر از اقداماتی بود که به فرمان الهی و در بی بهانه جویی یهودیان انجام گرفت. ناکامی فریش در جنگ خندق و کاهش فعالیتهای نظامی آنان علیه اسلام زمینه مساعدی برای نشر اسلام در میان قبیله های منطقه حجاز و گسترش محدوده حکومت پیامبر فراهم آورد. در ذی القعده سال ششم هجرت پیامبر به همراه جمعی از مسلمانان لباس احرام پوشیدند و به منظور انجام مراسم حج راهی مکه شدند. مشرکان قریش مانع ورود آن حضرت و پیروانش به مکه شدند. پس از مذاکراتی که میان دو طرف انجام گرفت، در حدیبیه ، پیمان صلحی میان مسلمانان و مشرکان بسته شد. قرآن این صلح را فتح و پیروزی آشکار برای اسلام معرفی کرده است. پس از پیمان صلح حدیبیه حضرت محمد سران امپراتوری ها و دولتهای بزرگ را به اسلام دعوت کرد. به همین منظور، سفیران رسول خدا نامه های آن حضرت را به پادشاهان ایران روم غسان مصر و حبشه و رؤسای برخی قبیله های بزرگ عرب رساندند. طی سال های هفتم و هشتم هجری تعدادی از حاکمان محلی در گوشه و کنار شبه جزیره عربستان مانند عمان بحرین نجران و یمن یا به اسلام گرویده و یا با بستن پیمان و پرداخت جزیه تابع حکومت مدینه شدند. حدود دو سال پس از پیمان حدیبیه قریش این پیمان را نقض کرد. از این رو پیامبر به سرعت سپاهی مرکب از ده هزار تن را برای فتح مکه بسیج کرد. در رمضان سال هشتم هجرت مکه به صورت مسالمت آمیزی، فتح و کعبه از بت ها پاکسازی شد. پس از آن قبیله های اطراف آن شهر نیز به تدریج اسلام را پذیرفتند. مورخان سال نهم هجری را سال وفود با سال اسلام آوردن قبیله ها نامیده اند. در این سال هیئتهای نمایندگی قبیله های مختلف عرب از هر سو به مدینه آمدند و ضمن پذیرش اسلام فرمانبرداری خود را از رسول خدا اعلام کردند. استقبال گسترده قبیله های مهم شبه جزیره عربستان از حکومت اسلامی پیامبر و مسلمانان را در موقعیتی قرار داد که برای ریشه کن کردن شرک و بت پرستی اقدام کنند. بنابراین با نزول به علی مأموریت داد که برای ابلاغ سوره برائت عازم مکه شود. پس از آن مکه و خانه خدا، به عنوان حرم اسلامی اعلام گردید و مشرکان حق نداشتند به آنجا وارد شوند. سوره برائت (توبه) در آخرین ماه های سال نهم هجری، رسول خدا حضرت محمد و در سال دهم هجری مراسم حج را به همراه جمعیت زیادی از مسلمانان برگزار کرد. در آن زمان بیشترین نگرانی آن حضرت مربوط به آینده امت اسلامی بود. از این رو رسول خدا پس از پایان مراسم حج و هنگام بازگشت به مدینه در مکانی به نام غدیر خم طی خطبه ای طولانی، مهم ترین وصیت خود را ایراد کرد. آن حضرت در این خطبه، ضمن معرفی علی به جانشینی خویش، ختم نزول آیات قرآن و اتمام رسالت خود را اعلام کرد. رسول خدا در واپسین روزهای زندگانی خود دستور داد سپاه اسلام به منظور مقابله با تهدیدات رومیان به سوی سرحدات شام حرکت کند و أسامة بن زید را که در آغاز جوانی بود به فرماندهی آن سپاه منصوب کرد؛ اما به دلیل مخالفت برخی از صحابه این دستور پیامبر در زمان حیات آن حضرت اجرا نشد. محمد ال سرانجام در ۲۸ صفر سال ۱۱ در مدینه النبی رحلت کرد و در همان شهر به خاک سپرده شد. نظام حکومتی را که پیامبر در مدینه بر پایه امت اسلامی بنیان نهاد بسیار ساده و فاقد تشکیلات و سلسله مراتب گسترده بود. رسول خدا، کاخ و نگهبان شخصی نداشت و در دوران زمامداری او از تشریفات و تجملات مرسوم در دربار پادشاهان و سایر فرمانروایان خبری نبود. آن حضرت مسجدالنبی را در مدینه پایگاه حکومتی خویش قرار داد. مسجد محل عبادت آموزش و انجام امور سیاسی اداری و نظامی به شمار می رفت پیامبر در خیلی از مسائل حکومتی به ویژه جنگ و صلح پس از مشورت با اصحاب تصمیم گیری میکرد. برای مثال پیش از جنگ احد با یارانش درباره چگونگی مقابله با مشرکان به مشورت پرداخت نظر پیامبر بر آن بود که در مدینه با دشمن روبه رو شوند، اما تسلیم نظر اکثریت جوانان شد که میخواستند در بیرون از شهر با سیاه دشمن بجنگند. در حکومت پیامبر جهاد و دفاع وظیفه تمام مسلمانانی بود که توانایی انجام آن را داشتند. مسلمانان به خاطر حضور در سیاه و شرکت در جنگ حقوق نمی گرفتند، اما از غنیمت های جنگی سهم خود را دریافت می کردند. هزینه تأمین جنگ افزارهای نظامی مانند سلاح اسب و سایر تجهیزات جنگی نیز به عهده جنگاوران بود. رسول خدا همواره به نظم و آمادگی رزمی مسلمانان اهمیت می داد و بر آموزش های نظامی سپاه نظارت دقیق داشت. اسلام تأکید فراوانی بر کسب علم و دانش دارد. رسول خدا نیز توجه خاصی به تعلیم و تربیت داشت و آن را در اولویت قرار داده بود. آن حضرت پس از جنگ بدر شرط آزادی هر یک از اسیران باسواد را آموزش خواندن و نوشتن به ده تن از مسلمانان تعیین کرد پیامبر مرتب معلمانی را برای تعلیم قرآن و احکام اسلام به سوی شهرها و قبایل مختلف می فرستاد. همچنین احادیثی از رسول خدا درباره لزوم کسب علم و دانش نقل شده است. زندگی اقتصادی مسلمانان در زمان رسول خدا ساده بود و پیامبر با اموال محدودی که در اختیار داشت به اداره امور می پرداخت از جمله این اموال غنایم جنگی زکات (صدقات) و جزیه بودند. آیات قرآن چگونگی دریافت و توزیع این اموال را مشخص کرده بود. پیامبر برای گردآوری، حفظ و توزیع اموال فوق افرادی را بر می گزید. چهار پنجم غنایم جنگی میان جنگاوران تقسیم میشد و یک پنجم آن (خمس)، به خدا، رسول خویشان او یتیمان فقیران و در راه ماندگان تعلق داشت جزیه مالیات سرانه ای بود که به مردان بالغ اهل کتاب یهودیان مسیحیان و زرتشتیان که به لحاظ مالی توانایی پرداخت آن را داشتند، تعلق میگرفت زکات را باید مسلمانان پرداخت نمایند. علاوه بر آنها، پیامبر پس از آنکه مناطق یهودی نشین مانند خیبر را به جنگ گشود به یهودیان ساکن آنجا اجازه داد همچنان بر روی زمینهای آن منطقه کشاورزی کنند و نیمی از محصول سالانه را به حکومت اسلامی بپردازند. پیامبر در میان مردم و با مردم زندگی میکرد تنها چیزی که او را از دیگر مردم متمایز می ساخت این بود که پروردگار او را برگزیده و وحی خویش را بر قلب آن حضرت نازل کرده بود. رسول خدا چهره ای گشاده و خنده رو و قلبی مهربان داشت. آن حضرت زیاد سخن نمی گفت و زبان به دشنام و بدگویی نمی گشود یا همسران خویش مدارا می کرد و اهل بیت خود را گرامی میداشت آن حضرت با دشمنان خود پس از تسلیم شدن با ملایمت رفتار می کرد و در صدد انتقام جویی بر نمی آمد. برای نمونه پس از فتح مکه هنگامی که قریش سر تسلیم فرود آوردند. از گناه آنان و ستمی که به او و مسلمانان کرده بودند چشم پوشی کرد. خوراک پوشاک و مسکن آن حضرت بسیار ساده بود. روایات متعددی در نکوهش زیاده روی در خوراک و پوشاک از آن حضرت نقل شده است. رسول خدا علاقه و رغبتی فراوان به پاکیزگی و نظافت داشت. قرآن از سجایای اخلاقی پیامبر به عنوان «خلق عظیم» و «اسود» دیگر مردمان یاد کرده است. حضرت علی شیوه زندگی و خوی و رفتار رسول خدا را چنین وصف کرده است. ه او که درود خدا بر او باد روی زمین غذا میخورد و چون بندگان می نشست و به دست خود پای افزار خویش را پینه می بست و جامه خود وصله می نمود. پس به دل خود از دنیا روی گرداند و یاد آن را در خاطر خود میراند و دوست داشت که زینت دنیا از او نهان ماند تا زیوری از آن برندارد. دنیا را پایدار نمی داشت و در آن امید ماندن نداشت. پس آن را از خود برون کرد و دل از آن برداشته (نهج البلاغه، خطیل (۱۶۰)
نشان ا
