پرداختن به موضوع انقلاب صنعتی پنجم و بررسی ماهیت آن، تنها روشی برای توصیف مجموعهای از تحولات پیوسته و قریبالوقوع در سیستمهای پیرامون ما است که به ایجاد جامعهای درخشان منجر میشود و بعدها بهعنوان جامعه انقلاب صنعتی پنجم شناخته خواهد شد؛ دورهای که در چند سال آینده، هیجانانگیزترین دوران خلاقیت و دستاوردهای انسانی خواهد بود.
انتظاراتی که درباره ماهیت انقلاب صنعتی پنجم بیان خواهد شد، از دیدگاه نگارنده، پیشبینیهای خیالی نیست، بلکه ناشی از نقدهای تند و اساسی نسبت به چهار انقلاب صنعتی گذشته و سیاستهای مرتبط با آنهاست؛ نقدی که بر ناکامی در حل مهمترین مسائل حال حاضر جوامع مدرن تاکید دارد. این مسائل شامل آلودگی محیطزیست، تغییرات اقلیمی، اختلال در اعتماد مصرفکننده به فناوری، نابرابری، تسلط ماشینها بر اشتغال و دیگر موضوعات ذکرشده در متن پیشین هستند.
اساسا اصطلاح انقلاب صنعتی به دورهای از تحول اقتصادی و فناوری گفته میشود که روش تولید، نحوه سازماندهی کار و زندگی انسانها را به طور بنیادین تغییر میدهد. انقلاب صنعتی صرفاً به نوآوریهای تکنولوژیک محدود نمیشود؛ بلکه شامل تغییرات گسترده اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نیز هست. در هر انقلاب صنعتی، فناوریهای جدید باعث:
افزایش بهرهوری و تولید: هر انقلاب صنعتی با اتوماسیون و فناوریهای نوین، سرعت تولید و کارایی منابع انسانی و طبیعی را افزایش داده است.
تحولات اجتماعی و اقتصادی: انقلابها سبب تغییر ساختار اشتغال، مهاجرت جمعیتها و شکلگیری طبقات اجتماعی جدید و شکلدهی به رفتار مصرفکننده شدهاند.
نوآوری و رشد فناوری: هر مرحله، زمینهساز پیشرفتهای علمی و فناوریهای پیچیدهتر است.
تأثیر جهانی و پایدار: انقلابهای صنعتی اثرات خود را فراتر از مرزهای ملی میگذارند و اقتصاد جهانی را بازتعریف میکنند.
در ادامه بعد از معرفی اجمالی ۴ انقلاب صنعتی نخستین، به بررسی انقلاب صنعتی پنجم پرداخته می شود:
در اواخر قرن هجدهم، انقلاب صنعتی اول با ظهور ماشینهای بخار و مکانیزه شدن تولید آغاز شد. کارخانهها جایگاه تولید دستی و کارگاههای کوچک را گرفتند و انسانها توانستند با نیروی ماشین، تولید را به طور بیسابقهای افزایش دهند. این انقلاب باعث مهاجرت جمعیت از روستا به شهر و تغییرات عمده در زندگی شهری شد. نمونه ملموس این تحول، کارخانههای نساجی بریتانیا است که با استفاده از ماشینهای مکانیکی تولید پارچه را سریعتر و ارزانتر کردند.
حدود یک قرن بعد، انقلاب دوم صنعتی با الکتریسیته، خطوط تولید و مهندسی دقیق شکل گرفت. توماس ادیسون، هنری فورد و دیگر پیشگامان، سیستمهای تولید انبوه را توسعه دادند. تولید سریع و ارزانتر کالاها، امکان دسترسی گسترده به محصولات صنعتی و شکلگیری طبقه متوسط جدید را فراهم کرد. خط تولید فورد برای تولید خودرو مدل T نمونه کلاسیک این تحول است که استانداردهای جهانی تولید را تغییر داد.
انقلاب سوم، آغاز عصر دیجیتال بود. کامپیوتر، ریزپردازنده و اتوماسیون صنعتی به کارخانهها وارد شد و مدیریت تولید، کنترل کیفیت و ارتباطات صنعتی متحول شد. با ظهور سیستمهای دیجیتال، اطلاعات به سرعت تحلیل شد و امکان کنترل دقیق فرآیندهای صنعتی فراهم گردید. به عنوان مثال، شرکتهای الکترونیکی ژاپن و کره جنوبی توانستند با بهرهگیری از سیستمهای اتوماسیون، کیفیت محصولات خود را بهبود داده و تولید را به سطح جهانی برسانند.
در دهه اخیر، انقلاب چهارم صنعتی یا Industry 4.0 با تمرکز بر سیستمهای سایبر-فیزیکی، اینترنت اشیاء (IoT)، هوش مصنوعی (AI) و دادههای کلان (Big Data) شکل گرفته است. این انقلاب مرز بین دنیای فیزیکی و دیجیتال را محو کرده و امکان تولید هوشمند، خودکار و متصل را فراهم میکند. به عنوان مثال، کارخانههای هوشمند آلمان (Industry 4.0 Pilot Factories) قادرند با حسگرها و دادههای لحظهای، محصولات را بهینه تولید کنند، خطاها را کاهش دهند و پاسخ سریع به تقاضای بازار بدهند.
انقلاب صنعتی چهارم (Industry 4.0) با تمرکز بر سیستمهای سایبر-فیزیکی، هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء و دادههای کلان، تولید هوشمند و اتصال جهانی کارخانهها و زنجیرههای تأمین را ممکن کرد. با وجود این پیشرفتها، چهارمین انقلاب محدودیتهایی داشت:
تمرکز صرف بر اتوماسیون و بهرهوری و کاهش نقش خلاقیت و تجربه انسانی
توجه ناکافی به پایداری و مصرف منابع
چالشهای اخلاقی و اجتماعی ناشی از جایگزینی نیروی کار و تصمیمگیری الگوریتمی
انقلاب صنعتی پنجم (Industry 5.0) پاسخی به این محدودیتها است. این انقلاب نه صرفاً بهرهوری و اتوماسیون بلکه همزیستی انسان و ماشین، خلاقیت، ارزشهای اخلاقی و تجربه انسانی را محور قرار میدهد.
در 5IR، انسانها و ماشینها به صورت مکمل عمل میکنند: ماشینها توان محاسباتی و دقت را فراهم میکنند، و انسانها قضاوت، خلاقیت و احساسات را به فرایند تولید و طراحی میآورند.
به عنوان مثال در انقلاب صنعتی چهارم Industry 4.0، کارخانهها عمدتاً روی اتوماسیون تولید خودرو تمرکز داشتند تا خطا کاهش یابد و سرعت تولید افزایش یابد. اما در انقلاب صنعتی پنجم Industry 5.0، همان کارخانهها اکنون روباتهای همکار (cobots) دارند که انسان و ماشین را برای افزایش کیفیت، شخصیسازی محصولات و بهبود تجربه کارگر به هم متصل میکنند.
این تکامل نشان میدهد که انقلاب صنعتی پنجم نه یک انقلاب ناگهانی، بلکه یک مسیر تکاملی است که با درک محدودیتهای چهارمین انقلاب و نیاز به ارزشهای انسانی شکل گرفته است.
در انقلاب صنعتی پنجم (Industry 5.0)، هدف فقط تولید هوشمند نیست؛ بلکه تولید همراه با خلاقیت و تجربه انسانی است. انسانها در کنار ماشینها کار میکنند و تصمیمات خلاقانه و احساسی خود را با تواناییهای محاسباتی و سرعت ماشینها ترکیب میکنند. به بیان دیگر، 5IR میخواهد نشان دهد که فناوری و انسان باید با هم رشد کنند، نه اینکه یکی جایگزین دیگری شود. مانند:
روباتهای همکار (cobots) در کارخانهها، نه برای جایگزینی انسان، بلکه برای ارتقای توانمندیهای او و کاهش خطاهای تکراری طراحی شدهاند.
محصولات شخصیسازیشده در صنعت مد و خودروسازی، مانند کفشهای سفارشی یا خودروهایی با تنظیمات فردی برای هر راننده، نمونهای از ترکیب خلاقیت انسانی و فناوری دیجیتال است.
خانهها و فضاهای هوشمند که با IoT و هوش مصنوعی کار میکنند، تجربهای انسانیتر و راحتتر از زندگی روزمره ارائه میدهند، در حالی که مصرف انرژی و منابع را بهینه میکنند.
هوش مصنوعی در 5IR فراتر از تحلیل داده و اتوماسیون است. AI اکنون تواناییهای خلاقیت، تصمیمگیری اخلاقی و تجربه انسانی را تقویت میکند. طراحان میتوانند با استفاده از AI ایدههای اولیه و طراحیهای پیشنهادی را تولید کنند و سپس با خلاقیت انسانی آنها را به نسخه نهایی تبدیل کنند. PwC (2023) گزارش میدهد که بیش از ۷۵٪ شرکتهای پیشرو در صنایع تولیدی و مصرفی از AI برای شخصیسازی تجربه مشتری و افزایش تعامل انسانی استفاده میکنند. به عنوان نمونه: در صنعت خودروسازی، شرکت BMW از AI برای شخصیسازی تجربه رانندگی هر مشتری استفاده میکند؛ تنظیمات صندلی، نور، صدای کابین و سیستم تهویه با سبک زندگی و عادات راننده تطبیق داده میشوند.
در طراحی محصول، AI میتواند ترندها و نیازهای پنهان کاربران را تحلیل کند و به طراحان کمک کند تا محصولاتی خلق کنند که نه تنها نیاز فعلی بلکه نیازهای آینده کاربران را پاسخ دهد.
یکی از نمادهای کلیدی 5IR، روباتهای همکار یا cobots است که با انسانها بهصورت مکمل و امن کار میکنند. برخلاف رباتهای 4IR که جایگزین انسانها بودند، cobots در 5IR توانمندیها و خلاقیت انسان را افزایش میدهند. آنها باعث ارتقای کیفیت و دقت تولید، افزایش ایمنی و کاهش آسیبهای شغلی و امکان تمرکز انسان روی خلاقیت و تصمیمگیری اخلاقی را بیشتر می کنند. Empowered Automation (2025) گزارش میدهد که استفاده از cobots در صنایع پیشرفته باعث ۳۰٪ افزایش بهرهوری و کاهش ۲۰٪ خطاهای انسانی شده است. به عنوان نمونه در کارخانههای تولید لوازم الکترونیک ژاپن، cobots وظایف سنگین و تکراری را انجام میدهند، در حالی که کارگران روی کنترل کیفیت، طراحی و نوآوری متمرکز میشوند.
در 5IR، AR و VR ابزارهایی برای طراحی تجربه انسانی و آموزش خلاقانه هستند. طراحان میتوانند محیط محصول یا خدمات را پیش از تولید واقعی شبیهسازی کنند و تجربه کاربر را بهینه سازند. مثلا IKEA از AR استفاده میکند تا مشتریان قبل از خرید، محصولات را در فضای واقعی خانه خود مشاهده کنند و تجربهای ملموس از اندازه، رنگ و تناسب محصول داشته باشند. و یا طراحان خودرو با VR میتوانند داشبورد، ارگونومی صندلی و فضای داخلی کابین را شبیهسازی و اصلاح کنند قبل از تولید نمونه واقعی.
در 5IR، چاپ سهبعدی به عنوان ابزاری برای بیان خلاقیت و شخصیسازی محصول مطرح است، نه فقط تولید سریع. طراحان میتوانند نمونههای اولیه را با جزئیات دقیق و سفارشی برای کاربران نهایی بسازند و تجربه انسانی را در طراحی لحاظ کنند. در صنعت پزشکی، پروتزهای شخصیسازیشده و اندامهای مصنوعی با چاپ سهبعدی تولید میشوند تا کاملاً مطابق با فیزیولوژی و نیازهای هر فرد باشند. و در طراحی محصول، نمونههای اولیه پیچیده که پیش از این ماهها زمان میبرد، اکنون ظرف چند روز ساخته میشوند تا فرآیند خلاقانه سریعتر و دقیقتر شود.
در اینصورت ما شاهد افزایش شخصیسازی و تطبیق با نیاز کاربر، کاهش ضایعات مواد و تولید پایدار و سرعتبخشی به نوآوری و آزمایش ایدههای خلاقانه خواهیم بود.
در Industry 5.0، IoT دیگر صرفاً برای جمعآوری داده یا بهینهسازی مصرف انرژی نیست، بلکه ابزاری برای تعامل انسان و محصول و خلق تجربه شخصیسازیشده است.مثلا خانههای هوشمند که رفتار و عادات ساکنان را تحلیل میکنند و نور، دما، صدا و امنیت را بهینه میکنند تا رفاه انسانی افزایش یابد. و یا تجهیزات پوشیدنی هوشمند که با تحلیل دادههای فیزیکی و احساسی کاربر، بازخورد شخصی و توصیههای بهداشتی ارائه میکنند.
JLL (2024) گزارش میدهد که بیش از ۶۰٪ پروژههای نوآورانه در حوزه املاک و تولید، از IoT برای ارتقای تجربه انسانی و پایداری استفاده میکنند.
در 5IR، انسان در مرکز تصمیمگیری طراحی و تولید قرار دارد. فناوریها ابزاری برای تقویت تجربه انسانی هستند، نه جایگزینی آن. طراحی انسانی-محور به طراحان امکان میدهد نیازهای واقعی و احساسی کاربران، اخلاق حرفهای و پایداری را در قلب محصول بگنجانند. مثال ملموس آن ساعتهای هوشمندی است که استرس و کیفیت خواب کاربران را تحلیل کرده و توصیههای فردی ارائه میدهند. و یا نرمافزارهای آموزشی با AI که سبک یادگیری هر دانشآموز را تحلیل و راهکارهای شخصیسازی شده ارائه میکنند.
esign & Innovation for Everyone (2024) تاکید دارد که طراحی انسانی-محور به شرکتها و افراد کمک میکند نوآوری را با ارزش انسانی و اخلاقی ترکیب کنند.
یکی از ویژگیهای متمایز Industry 5.0، تمرکز جدی بر پایداری و اقتصاد چرخشی است. برخلاف چهارمین انقلاب صنعتی که بهرهوری و سرعت تولید محور بود، 5IR به مصرف بهینه منابع و کاهش ضایعات اهمیت میدهد. برای نمونه کارخانههای هوشمند اروپا از سیستمهای مدیریت انرژی و بازیافت مواد استفاده میکنند تا ضایعات تولید را بیش از ۳۰٪ کاهش دهند. و یا شرکتهای خودروسازی مانند Volkswagen و BMW در خطوط تولید خود مواد را بازیافت و قطعات ماژولار طراحی میکنند تا طول عمر محصولات افزایش یابد و تعمیرپذیری آنها آسان باشد.
طبق گزارش MDPI (2023)، پیادهسازی استراتژیهای پایداری در صنایع تولیدی میتواند مصرف انرژی را تا ۲۵٪ کاهش و ضایعات را تا ۳۰٪ کم کند.
Industry 5.0 فرصتهای اقتصادی جدیدی ایجاد میکند، زیرا سفارشیسازی، تجربهمحوری و نوآوری محور تولید هستند. PwC (2023) گزارش میدهد که شرکتهایی که استراتژیهای انسانی و سفارشیسازی را اتخاذ کردهاند، افزایش ۲۰–۳۰٪ در وفاداری مشتری و ارزش اقتصادی بلندمدت داشتهاند.
مثلا در صنعت مد و پوشاک شرکتها مانند Nike و Adidas از دادههای کاربران برای تولید کفشهای شخصیسازیشده استفاده میکنند. این مدل تولید باعث افزایش وفاداری مشتری و کاهش تولید مازاد میشود. و یا در صنعت خودرو Tesla و BMW محصولات خود را با ویژگیهای سفارشی ارائه میدهند، که با استفاده از AI و IoT تجربه راننده را بهینه میکند.
تجربه انسانی (Human Experience) در 5IR اهمیت ویژه دارد. هدف نه تنها عملکرد محصول، بلکه ایجاد تجربهای رضایتبخش، ایمن و با ارزش احساسی برای کاربر است. Hans Ramzan (2024) تاکید میکند که طراحی تجربه انسانی و احساسی، یکی از پایههای موفقیت در 5IR است. مثلا سنسورها و AI در محصولات الکترونیکی پوشیدنی که رفتار و وضعیت فیزیکی کاربران را پایش کرده و بازخورد شخصی برای سلامتی و رفاه ارائه میدهند.
Industry 5.0 بر همزیستی انسان و ماشین تأکید دارد. برخلاف چهارمین انقلاب صنعتی که ماشینها جایگزین انسان میشدند، 5IR ماشینها را به ابزار تکمیلکننده تواناییهای انسانی تبدیل میکند.Empowered Automation (2025) گزارش داده است که استفاده از رباتهای همکار در صنایع تولیدی باعث افزایش ۳۰٪ بهرهوری و کاهش ۲۰٪ خطاهای انسانی شده است. به عنوان نمونه در کارخانههای رباتیک سوئیس و ژاپن، رباتها وظایف تکراری و سنگین را انجام میدهند و انسانها روی خلاقیت، کنترل کیفیت و نوآوری متمرکز میشوند. و یا در طراحی محصول، AI و واقعیت افزوده (AR) به طراح امکان میدهند ایدهها را سریعتر شبیهسازی و اصلاح کنند.
طراحان صنعتی باید با ترکیبی از مهارتهای انسانی و فناورانه مجهز شوندو با توجه به پیچیدگی و چندبعدی بودن 5IR، آموزش طراحان صنعتی باید تغییر کند. آموزش مهارتهایی مانند مهارتهای انسانی خلاقیت، تفکر طراحی (Design Thinking)، تحلیل تجربه کاربر، اخلاق حرفهای و مهارتهای فناورانهی کار با AI، IoT، VR/AR، چاپ سهبعدی، مدیریت دادهها. زیرا :
طراحان 5IR دیگر صرفاً محصول خلق نمیکنند، بلکه تجربه، خلاقیت و ارزش انسانی را در مرکز فرآیند قرار میدهند.
تولید هوشمند و پایدار، با توجه به دادهها و تحلیل، محصولات سفارشی و انسانیمحور ارائه میکند.
آینده طراحی صنعتی در 5IR با همکاری نزدیک انسان و ماشین، پایداری و اخلاق حرفهای شکل میگیرد.
Industry 5.0 فراتر از فناوری است و تأثیرات اجتماعی گستردهای دارد. این انقلاب نقش انسان را در مرکز طراحی و تولید قرار میدهد و بر مهارتها، اشتغال و زندگی روزمره تأثیر میگذارد:
تغییر نقش نیروی کار: انسانها از انجام وظایف تکراری و خطرناک آزاد شده و روی خلاقیت، نوآوری و تجربه انسانی متمرکز میشوند.
اشتغال و مهارتهای جدید: تقاضا برای طراحان، متخصصان UX/UI، مهندسان داده و تحلیلگر تجربه انسانی افزایش مییابد.
شمول و تنوع اجتماعی: محصولات و خدمات 5IR به گونهای طراحی میشوند که نیازهای جمعیتهای مختلف، از جمله افراد با محدودیتهای جسمی، کودکان و سالمندان، را پوشش دهند.
سفارشیسازی و تولید بر اساس نیازهای کاربر: تولید محصولات منحصر به فرد، کاهش ضایعات و افزایش وفاداری مشتری.
نوآوری پایدار: استفاده بهینه از منابع و کاهش مصرف انرژی و مواد.
رقابتپذیری بلندمدت: شرکتها با بهرهگیری از همزیستی انسان و ماشین، سریعتر به نیازهای بازار پاسخ میدهند و نوآوری مستمر ایجاد میکنند.
انقلاب صنعتی پنجم Industry 5.0 یک تحول تکاملی است که فناوریهای پیشرفته را با ارزشهای انسانی، اخلاقی و تجربه کاربری ترکیب میکند. این انقلاب نشان میدهد که آینده تولید و طراحی فقط به بهرهوری و اتوماسیون وابسته نیست، بلکه همزیستی انسان و ماشین، نوآوری پایدار و توجه به تجربه انسانی محور توسعه آن است.
بنابراین طراحان نسل آینده باید همزمان خلاق، فناور و اخلاقگرا باشند.
شرکتها و سازمانها نیز باید سفارشیسازی، پایداری و تجربه انسانی را در مرکز استراتژیهای خود قرار دهند.
و آموزش و پژوهش در حوزه طراحی باید بر مهارتهای انسانی و فناورانه به صورت یکپارچه تمرکز کند تا نسل بعدی طراحان بتواند آینده 5IR را شکل دهد.
پایان.
مطالعه بیشتر:
استودیو طراحی انسانی در راستای ترویج و آموزش مفاهیم طراحی زندگیمحور، طراحی اخلاقی و فناوری انسانی، به پژوهش، تالیف و تولید محتوا این مفاهیم اساسی برای دانشجویان و علاقمندان طراحی و توسعه کسب و کارها پرداخته است و مشاوره تخصصی کسب و کارهای فناورانه را بر عهده دارد. برای کسب اطلاعات بیشتر مقالات را مطالعه کرده و تلگرام و صفحه اینستاگرام استودیو (@humandesignstudio) را دنبال کنید.
منابع:
PwC. (2023). Decoding the Fifth Industrial Revolution.
Gadimah Consulting. (2024). The 5th Industrial Revolution.
Empowered Automation. (2025). 5th Industrial Revolution.
Design & Innovation for Everyone. (2024). Daryl Goh & Nicholas Teo.
ResearchGate. (2022). Sabah H. Ali et al., Fifth Industrial Revolution: New Perspectives.
Hans Ramzan. (2024). Future Industrial Design: Top 5 Trends Shaping Products.
