کاوشی در ماهیت، جایگاه جهانی و ضرورت پاسداشت علوم انسانی در مواجهه با پرسشهای اخلاقی، اجتماعی و وجودی که از ظرفیت فناوری فراتر میرود.
شاید اکنون این پرسش پیش بیاید که چرا باید علوم انسانی را ارج نهیم؟ اما نمیتوان پاسخ مشخصی به این پرسش داد؛ زیرا علوم انسانی از جهات مختلفی دارای اهمیت است.
میتوان گفت علوم انسانی به خاطر پاسخگویی به نیازهای انسان و همچنین پرسشهایی نظیر: انسان چیست؟ چگونه باید زندگی کرد؟ جامعه چگونه شکل میگیرد و تغییر میکند؟ و معنا، ارزش و اخلاق چگونه ساخته میشوند؟ پاسخ میدهد.
و اکنون چرا علوم انسانی مهم است؟
۱. درک پیچیدگی انسان: علوم انسانی ظرفیتهای ذهن، احساس و کنش انسان را کاوش میکند.
۲. نقد و بازاندیشی:به ما میآموزد که مفروضات غالب را به چالش بکشیم و نظامهای فکری را نقد کنیم.
۳. تقویت تفکر انتقادی و خلاق: مهارتهای تحلیل، استدلال و بیان را پرورش میدهد.
اما علوم انسانی در جهان معاصر، تنها راه مواجهه با پرسشهای اخلاقی، اجتماعی و وجودی است که فناوری قادر به پاسخگویی به آنها نیست. از آنجا که علوم انسانی ذات انسان، یعنی اشرف مخلوقات، را مطالعه میکند، و این ذات را فقط علم انسانی و خود بشر است که میتواند مطالعه کند، هیچگاه فناوری و تکنولوژی نمیتواند در مورد این حقیقت اظهار نظر کند.
اما در عصر حاضر، به خاطر وجود هوش مصنوعی و همچنین اخلاق جهانی شدن، این نظریه تقریباً رد میشود.
بزرگداشت علوم انسانی یعنی:
به رسمیت شناختن غیرقابلکمیشدن بخش بزرگی از تجربه انسان.
حمایت از پژوهشهای بینرشتهای که علوم انسانی را با علوم طبیعی و فنی پیوند میزند.
ایجاد فضای عمومی برای گفتوگوهای فلسفی، تاریخی و ادبی.دفاع از آموزش علوم انسانی در برابر دیدگاههای صرفاً اقتصادی و فنیمحور.
جایگاه علوم انسانی در ایران:
در ایران، ۱۲ دیماه، سالروز رحلت آیتالله محمدتقی مصباح یزدی که یکی از پیشگامان این حوزه در ایران بوده است، بهعنوان روز بزرگداشت علوم انسانی نامگذاری شده است.
اما از نظر نگارنده، هر حکومتی با توجه به نیازهایش خواستار چیزی میشود؛ و اینکه چرا رشتههایی همچون زیرشاخههای علوم تجربی در کشور ما از اهمیت خاصی برخوردارند و مخاطبان زیادی دارند، اما علوم انسانی مورد توجه نیست یا کمتر دیده میشود، به خاطر این است که نیاز جامعه اینگونه ثابت کرده است: در حال حاضر ما نیاز بیشتری به علوم تجربی و پزشکی نسبت به نویسندگی و موارد مشابه داریم.
اگرچه بعد از روی کار آمدن جمهوری اسلامی، علوم انسانی نیز رشد چشمگیری کرد؛ همانطور که در جامعه، پزشکان درجه یک روی کار آمدند، حقوقدانان، مشاوران و روانشناسان کارکشته نیز ظهور کردند. همچنین، فیلسوفانی همچون سید محمدحسین طباطبایی باعث پیشرفت علوم انسانی و اهمیت آن در جامعه ایرانی-اسلامی شدند.و در نهایت، علوم انسانی نه تنها یک دانش، بلکه هنر زندگی آگاهانه را به ما میآموزد.
به نقل از مارتا نوسبام: «علوم انسانی به ما میآموزد چگونه شهروندانی نقاد، همدل و مسئول باشیم.»
