رژیم حقوقی عبور ترانزیتی از تنگه هرمز در پرتو عدم عضویت ایران در کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها و چالش‌های قاعده عرفی

یادداشت حقوقی: رژیم حقوقی عبور ترانزیتی از تنگه هرمز در پرتو عدم عضویت ایران در کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها و چالش‌های قاعده عرفی

نویسنده: علی مجلسی، دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق بین الملل

تاریخ: ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ (مطابق ۱۴ مه ۲۰۲۶)

تنگه هرمز، به عنوان شاهراه حیاتی انتقال حدود ۲۰ درصد نفت خام جهان، نه تنها از منظر ژئواستراتژیک بلکه از دیدگاه حقوقی بین‌المللی دریاها، یکی از پیچیده‌ترین آبراه‌های جهان را تشکیل می‌دهد. این یادداشت به بررسی تخصصی رژیم حقوقی عبور از تنگه هرمز می‌پردازد، با تمرکز بر تنش میان رژیم «عبور ترانزیتی» مندرج در کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها (UNCLOS) و رژیم «عبور بی‌ضرر» کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو، که ایران عضو آن است، و ارزیابی امکان استناد ایران به حقوق حاکمیتی در برابر ادعاهای عبور آزاد.[1][2]

## مبانی جغرافیایی-حقوقی تنگه هرمز

تنگه هرمز، واقع میان سواحل ایران و عمان، با عرض متوسط ۳۳ تا ۹۹ کیلومتر (۲۱ تا ۶۲ مایل دریایی) و عمق متوسط ۵۰ متر، دریای عمان (بخشی از اقیانوس هند) را به خلیج فارس متصل می‌کند. از منظر حقوق دریاها، بخش عمده تنگه (حدود دو سوم) در دریای سرزمینی ایران (۱۲ مایل دریایی از خط مبدأ) قرار دارد و تنها بخش شرقی آن به عمان تعلق دارد، که این امر حاکمیت ایران را بر رژیم عبور غالب می‌سازد.[3][4]

ایران در سال ۱۹۷۳ ادعای دریای سرزمینی ۱۲ مایل دریایی را اعلام کرد، که با ماده ۳ UNCLOS همخوانی دارد، هرچند عضویت در کنوانسیون ۱۹۸۲ را نپذیرفته است. عمان نیز ادعای مشابهی دارد، اما توافقات دوجانبه ایران-عمان (مانند موافقت‌نامه ۱۹۷۴ و مذاکرات اخیر ۲۰۲۶) بر مدیریت مشترک تأکید دارند، بدون الزام به رژیم ترانزیتی.[5][6]

## رژیم‌های حقوقی عبور در حقوق بین‌الملل دریاها

### رژیم عبور بی‌ضرر (Innocent Passage)

کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو در مواد ۱۶-۲۰، رژیم عبور بی‌ضرر را برای تنگه‌های مورد استفاده کشتیرانی بین‌المللی مقرر می‌دارد، که ایران به عنوان عضو آن (از ۱۹۶۲) ملزم است. عبور بی‌ضرر، گذر مداوم و سریع کشتی‌های خارجی بدون آسیب به صلح، نظم یا امنیت کشور ساحلی است؛ کشور ساحلی حق وضع قوانین (مانند ممنوعیت اسلحه، جاسوسی یا آلودگی) و حتی تعلیق موقت عبور در موارد ضروری را دارد.[7][1]

رأی دیوان بین‌المللی دادگستری در قضیه تنگه کورفو (۱۹۴۹) این رژیم را به حقوق عرفی تبدیل کرد: آلبانی مسئول خسارت به کشتی‌های بریتانیایی بود، زیرا عبور بی‌ضرر را نقض کرده بود، بدون اینکه تنگه را «بین‌المللی» بداند.[7][8] ایران بر این مبنا، عبور کشتی‌های تهدیدکننده (مانند ناوهای آمریکایی) را «مضر» تلقی کرده و حق بازرسی یا توقیف دارد، همانند قانون دریایی ایران (مصوب ۱۳۴۳).[9]

### رژیم عبور ترانزیتی (Transit Passage)

UNCLOS در بخش سوم (مواد ۳۴-۴۵)، برای تنگه‌هایی که دریای آزاد یا منطقه انحصاری اقتصادی (EEZ) را به هم متصل می‌کنند، رژیم عبور ترانزیتی معرفی می‌کند: عبور غیرقابل تعلیق، مداوم و سریع برای تمام کشتی‌ها، زیردریایی‌ها (غوطه‌ور) و هواپیماها، بدون حق کشور ساحلی برای وضع قوانین مخل.[1][4]

تنگه هرمز مصداق ماده ۳۷ است، اما ایران (و آمریکا) عضو UNCLOS نیستند؛ لذا ایران عبور ترانزیتی را معاهدهی الزام‌آور نمی‌داند و بر عبور بی‌ضرر اصرار دارد.[10][11] ایالات متحده ادعای عرفی بودن آن را مطرح می‌کند، اما فقدان اجماع جهانی (به ویژه اعتراض کشورهای ساحلی مانند ایران) این ادعا را تضعیف می‌نماید.[4][12]

## موضع حقوقی ایران و چالش‌های عرفی

ایران کنوانسیون ۱۹۸۲ را امضا اما تصویب نکرده و بر حفظ حاکمیت بر تنگه تأکید دارد. در دکترین دفاعی اخیر (۲۰۲۶)، پس از تنش‌های منطقه‌ای، ایران رژیم جدیدی پیشنهاد کرده: ممنوعیت ورود شناورهای آمریکایی به عنوان «تجاوز مستمر»، الزام عوارض عبور بر اساس اصل «کاربر بپردازد» (User Pays)، و حق اقدامات متقابل علیه متجاوزان.[9][13]

از منظر قاعده عرفی (ماده ۳۸ ق.اساس دیوان)، عبور ترانزیتی نیازمند «عمله مستمر و عمومی» است؛ اما اعتراض مداوم ایران (مانند تهدید بستن تنگه در ۲۰۱۹ و ۲۰۲۵) و عدم عضویت بیش از ۲۰ کشور کلیدی، آن را عرفی نمی‌سازد. در مقابل، عبور بی‌ضرر عرفی قطعی است.[2][14]

قضیه کورفو مبنای عرفی عبور بی‌ضرر است، نه ترانزیت؛ دیوان عبور را حق ذاتی دانست، اما مشروط به عدم تهدید.[7] مذاکرات ایران-عمان (آوریل ۲۰۲۶) برای توافق دوجانبه، می‌تواند رژیم هیبریدی ایجاد کند، بدون الزام به UNCLOS.[5]

در پرتو تنش‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۶ (تجاوزات ادعایی آمریکا و اسرائیل)، ایران حق دفاع مشروع (ماده ۵۱ منشور ملل متحد) را برای کنترل تردد استناد می‌کند: توقیف تأمینی، بازرسی SIGINT، و عوارض برای تأمین امنیت.[9][15] این اقدامات، countermeasures مشروع علیه نقض تحریم‌ها هستند، مشروط به تناسب (Draft Articles on State Responsibility, ۲۰۰۱).

با این حال، بستن کامل تنگه در صلح نقض حقوق عرفی است، مگر در جنگ مشروع.[14] پیشنهاد رژیم جدید ایران – عبور بی‌ضرر مشروط + عوارض – با کنوانسیون ۱۹۵۸ سازگار است و می‌تواند از طریق سازمان ملل یا شورای امنیت مشروعیت یابد.

## پیامدها و پیشنهادات حقوقی

عدم عضویت در UNCLOS ابهام حقوقی ایجاد کرده، که ریسک درگیری را افزایش می‌دهد.[4][12] ایران می‌تواند با تصویب مشروط UNCLOS (با رزرو بر تنگه) یا توافق با عمان، حاکمیت را حفظ کند. در غیر این صورت، استناد به ۱۹۵۸ و عرفی کورفو، ابزار قدرتمندی برای اعمال حاکمیت فراهم می‌آورد.

در نهایت، تنگه هرمز آبراه بین‌المللی نیست به معنای ترانزیت نامحدود؛ بلکه تحت رژیم بی‌ضرر ساحلی، با اولویت امنیت ملی ایران.[1][2] این موضع، تعادل میان حقوق جهانی و حاکمیت ملی را برقرار می‌سازد.

Citations:

[1] عبور از تنگه هرمز و حقوق بین‌الملل دریاها - شرق https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-3/784544-%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A8%DB%8C%D9%86

[2] عبور از تنگه هرمز و حقوق بین الملل دریاها https://www.magiran.com/article/3931911

[3] تحلیل موضع ایران و بررسی جایگاه تنگه هرمز در حقوق دریاها https://www.isna.ir/news/1405012312377/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86

[4] Legal ambiguity in the Strait of Hormuz due to U.S. and ... https://www.unclosdebate.org/evidence/2031/legal-ambiguity-strait-hormuz-due-us-and-iranian-non-party-status-unclos-increases

[5] Iran and Oman Draft Hormuz Strait Passage Agreement - Binance https://www.binance.com/en-TR/square/post/04-02-2026-iran-and-oman-draft-hormuz-strait-passage-agreement-308223368223841

[6] Iran considers drafting agreement with Oman on control over ... https://1news.az/en/news/20260410125512428-Iran-considers-drafting-agreement-with-Oman-on-control-over-Hormuz-Strait

[7] رژیم حقوقی عبور در تنگه هرمز؟ ترانزیت یا بی ضرر یا ... https://hahei.blogfa.com/post/15

[8] Corfu Channel case - Wikipedia https://en.wikipedia.org/wiki/Corfu_Channel_case

[9] الزامات ایجاد رژیم جدید حقوقی عبور و مرور در تنگه هرمز - خبرگزاری مهر https://www.mehrnews.com/news/6781873/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2

[10] ایروانی: ایران عضو کنوانسیون 1982 حقوق دریاها نیست https://fararu.com/fa/news/966815/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%DA%A9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-1982-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%87%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA

[11] ایروانی: ایران عضو کنوانسیون 1982 حقوق دریاها نیست|فرارو https://khabarpu.com/b.htm?u=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%3A-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%DA%A9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-1982-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%87%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA_ZmFyYXJ1LmNvbS9mYS9uZXdzLzk2NjgxNS8lRDglQTclREIlOEMlRDglQjElRDklODglRDglQTclRDklODYlREIlOEMt_2YHYsdin2LHZiA%3D%3D

[12] The Legal Vortex in the Strait of Hormuz - Harvard Law School https://hls.harvard.edu/bibliography/the-legal-vortex-in-the-strait-of-hormuz/

## چالش‌های معاصر و رژیم حقوقی جدید