چله خانه؛ زیرزمینی که به بالا نزدیک تر است

چله خانه مکانی برای عبادت است اما تفاوت مهم آن با سایر مکان های عبادت، دور شدن عابد از سایر مردم است. یعنی داشتن خلوت. چله خانه جایی است که دقیقا انسان عابد به تنهایی خود پناه می برد و مدت ها به ذکر و تفکر در عالم می پردازد. این خلوت می تواند تنها یک شب باشد و گاهی می تواند تا روزها به طول انجامد آن چه در تمامی این ها مشترک است خلوت شخص با خدای خود است.

گاهی اوقات این خلوت ها به چهل روز هم کشیده می شد. البته این روش را بسیاری توصیه نمیکنند و تنها کسانی به چنین عمل دشواری دست می زنند که دستوری خاص از استادی بالاتر داشته باشند. در این مدت شخص با پرهیز از هر گونه گناه، دل از یاد غیر حق یاز می دارد و آداب ویژه ارسالی توسط بزرگان را انجام می دهد. اصل چله نشینی به معنای خلوتی چهل روزه، بحثی ساختگی نیست و در فرهنگ عرفانی بسیار سابقه دار است تا جایی که حافظ شیرازی در این باره می فرماید:

سحرگه ره روی در سرزمینی

همی‌گفت این معما با قرینی

که ای صوفی شراب آن گه شود صاف

که در شیشه برآرد اربعینی

همچنین در حدیثی از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله سلم نقل شده است که می فرمایند: مَن اخلَصَ للّه اربعین صباحاً ظهرت ینابیع الحکمة من قلبهِ علی لسانهِ.

هر کس چهل صبح برای خدا مخلص شود چشمه‌های حکمت از قلبش بر زبانش ظاهر می‌شوند.

این حدیث در منابع گوناگون از جمله در جلد اول عده الداعی صفحه 232 ذکر شده است.

بر طبق این اخبار صحیح و باورهای فرهنگی بوده است که اولیای الهی در این باره پیش قدم شدند و برای رسیدن به این مقصود معنوی، مکانی با عنوان پله خانه را ابداع کردند که عمدتا در اصفهان، چله خانه ها حالتی سردابی داشته است و زیر زمین قرار داشته است هر چند که برای عبادت حتما نیاز نیست که به زیر زمین رفت آن چنان که وجود نازنین رسول گرامی اسلام حضرت ختمی مرتبت، از برای عبادت به بالای کوه می رفتند و اولین وحی نیز در غار حرا به ایشان نازل شد.

از بهترین نمونه های چله خانه در اصفهان باید به دو نمونه از آن در سرزمین مقدس تخت فولاد اشاره کنیم. این دو چله خانه مورد استفاده بزرگانی از علم و معرفت بوده اند و خاصیت اول آنان این بوده که بیرون از شهر قرار داشته است زیرا می دانیم که در گذشته تخت فولاد در جنوب اصفهان قرار داشته و هر کسی نمی توانسته در تمامی ساعات به آن جا برود.

از طرف دیگر جای جای این سرزمین از حیث معنوی استعداد و قابلیت ویژه ای دارد. یکی از دلایل این قوت معنوی دفن شدن عالمان و بزرگان خداجو و مومن است اما در هر صورت باید اعتراف کنیم که تخت فولاد به صورت ذاتی هم سرزمینی متبرک است.

از زمان صفویه به این طرف تخت فولاد مشخصا بر گنبد بابارکن الدین شناخته می شود و حمایت های شیخ بهایی باعث شد که این مزار برجسته شود. خود جناب شیخ بهایی نیز در چله خانه بقعه بابارکن الدین عبادت می کرده است. اما دومین چله خانه که همواره مورد توجه بوده است چله خانه تکیه مادرشاهزاده است. تکیه ای که به شدت بعد معنوی دارد و مکان عبادت بزرگانی مانند شیخ محمدصادق تخت فولادی، شیخ حسنعلی نخودکی، شیخ محمدباقر نجفی و شیخ جواد بیدآبادی بوده است.

در این میان شیخ محمد جواد بیدآبادی یا حسین آبادی در این چله خانه خلوت های طولانی داشته است و ذکرهای خاصی می گفته و غرق در وادی سیروسلوک عرفانی می شده است. این سرداب در نهایت مکان دفن این عالم ربانی نیز می شود تا چل خانه مادرشازده مکان مرموزی شود که راز و نیازهای اهل سر را با خود همواره در سکوتی حمل کند.