حکومت عباسیان و وضعیت سیاسی_ اجتماعی دوران عباسیان

مقدمه:

خلافت عباسیان، که پس از سرنگونی امویان در سال 132 هجری، یکی از مهم ترین اتفاق های تاریخ اسلام به شماره میرود. این حکومت نه‌تنها از نظر سیاسی متفاوت ترین دوره خلافت اسلامی بود، بلکه از نظر علمی، فرهنگی، هنری و اجتماعی نیز نقشی کلیدی در شکل‌گیری تمدن اسلامی ایفا کرد. عباسیان محیطی چندفرهنگی ایجاد می کند که باعث شکوفایی دانش و هنر می شود.

•شکل گیری حکومت عباسی:

عباسیان با بهره‌گیری از نارضایتی عمومی نسبت به امویان و با حمایت از اهل بیت پیامبر، نهضتی سیاسی-نظامی به راه انداختند که با کمک ایرانیان (بویژه در خراسان) به پیروزی رسیدند. آن‌ها نسب خود را به عباس عموی پیامبر و مشروعیت خود را با ادعای پیوند خونی با خاندان پیامبر تقویت کردند. سرانجام با شکست آخرین خلیفه اموی در سال 132 هجری، خلافت را به دست گرفتند.

ساختار سیاسی حکومت عباسی:

در این نظام، خلیفه در رأس قدرت قرار داشت و تصمیم گیری نهایی در امور سیاسی، نظامی، مذهبی و اقتصادی با او بود. عباسیان برای اداره امور از ساختار دیوانسالاری پیچیده‌ای استفاده کردند که از نظام اداری ایران ساسانی گرفته شد. وزرا و دیوان‌ها در اداره کشور نقش مهمی دارند و نظارت بر استان‌ها توسط والیان انجام می‌شود.

خلفای مهم عباسی:

خلفای تأثیرگذار عباسی از جمله منصور، هارون الرشید و مأمون نقش مهمی در تثبیت و گسترش خلافت دارد. منصور بغداد را بنیان گذاشت و مرکز خلافت کرد، هارون‌الرشید دوران اقتصادی و فرهنگی را رقم زد و مأمون با بیت‌الحکمه زمینه‌ساز نهضت علمی و فلسفی جهان اسلام شد.

وضعیت اجتماعی دوره ی عباسی:

جامعه عباسی چندقومیتی و چندمذهبی بود. با گسترش شهرنشینی و رشد اقتصادی، جامعه پیچیده‌تر شد و آن پیچیدگی ها در شکل‌گیری آن نقش داشت . مسلمانان، مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان در کنار هم زندگی می‌کردند و هویت اسلامی غالب بر فضای حاکم بود، اما اقلیت‌ها نیز دارای آزادی نسبی بودند.

ساختار طبقاتی جامعه :

در جامعه عباسی، طبقه خلیفه و خاندان سلطنتی در رأس قرار دارد. پس از آن‌ها، طبقات علما، دیوانسالاران و بازرگانان بودند که در آن نفوذ داشتند. طبقات پایین‌تر شامل کشاورزان، پیشه‌وران و بردگان می‌شدند که تولید و خدمات را بر عهده دارند

وضعیت اقتصادی:

•اقتصاد عباسیان بر پایه کشاورزی، تجارت بین‌المللی و صنایع دستی توسعه یافته بنا شد. جاده‌های تجاری از چین تا اسپانیا عبور می‌کردند و بغداد به عنوان مرکز تجاری و اقتصادی شکوفا شد. نظام مالیاتی منظم و پول رایج (دینار و درهم) به ثبات اقتصادی کمک کرد

نقش زنان:

زنان در دوره عباسی با وجود ساختار مردسالار جامعه، در برخی از حوزه ها مانند آموزش، ادب، وقف و حتی سیاست نقش دارند. نمونه برجسته، زبیده، همسر هارون الرشید است که در ساخت قنوات و راه‌های حج مشارکت فعال داشت. زنان در دربار عباسیان گاه در مسائل سیاسی نیزدخالت می‌کردند.

اقلیت ها در حکومت عباسی:

اقلیت‌های مذهبی مانند مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان تحت عنوان "اهل ذمه" با پرداخت جزیه، از آزادی مذهبی نسبی بودند. بسیاری از آنها در امور دیوانی، پزشکی و علمی فعال بودند و نقشی در انتقال علوم و فرهنگ‌ها داشتند.

دستگاه دیوانسالاری:

دیوان‌ها به عنوان بخش‌های اجرایی دولت عباسی، چندین نفر هستند. دیوان رسائل مسئول مکاتبات، دیوان خراج مسئول مالیات، و دیوان برید مسئول اطلاعات و پیک‌های دولتی بود. این ساختار اداری پیشرفته، نظم و انسجام در اداره‌ی یک سرزمین وسیع را ساخت.

ارتش عباسی:

ارتش عباسی شامل گروه‌های متنوعی از سربازان عرب، ایرانی، ترک و حتی بربر بود. برای حفظ وفاداری، خلیفه از غلامان که مستقیماً به آنها وابسته بودند،استفاده می‌کردند. این ارتش در آغاز حکومت منسجم و منظم بود، اما در دوره‌ای دچار خطا و بی‌نظمی شد.

نهضت‌ها و اعتراض‌ها:

در طول خلافت عباسی، شورش‌هایی چون زنگیان، قرامطه و قیام‌های علویان رخ داد که بیانگر نارضایتی بخشی از جامعه بودند. برخی از جنبش‌های اجتماعی (مثل شورش زنگیان که بردگان را رهبری می‌کردند)، و برخی دیگر از جنبش ها در ابعاد سیاسی-مذهبی بودند.

جنبش ترجمه و علوم:

در قرن دوم و سوم هجری، ترجمه آثار علمی و فلسفی یونانی، هندی و فارسی آغاز شد. مأمون عباسی با بیان «بیت‌الحکمه» در بغداد، حمایت‌هایی از این جنبش به عمل آورد. این نهضت زمینه ساز ورود اسلام به دوران طلایی علمی شد.

رشد فلسفه و علوم:

در دوره عباسی، فلسفه، منطق، ریاضیات، پزشکی، نجوم و شیمی پیشرفت چشمگیری یافتند. اندیشمندانی چون کندی، فارابی، رازی و ابن‌سینا در این دوران ظهور کردند و آثار آن‌ها نه‌تنها در جهان اسلام، بلکه در غرب نیز تأثیرگذار بود.

هنر و معماری:

معماری عباسی با بهره‌گیری از سنت‌های ایرانی و اسلامی، آثاری باشکوه خلق کرد. ساخت مساجد جامع، مدارس، کاروانسراها و کاخ‌ها مانند دارالخلافه در بغداد، از نمونه‌های مهم معماری این دوره‌اند. هنرهای تجسمی مثل خطاطی و تذهیب نیز رشد چشمگیری داشت.

تاثیرات فرهنگی عباسیان:

خلافت عباسی بستری برای فرهنگ‌ها، زبان‌ها و اندیشه‌های گوناگون بود. فرهنگ اسلامی در این دوره تثبیت شد و زبان عربی به زبان علم و ادب تبدیل شد. در این دوره، پایه‌گذاری شد که در قرون وسطی اروپا نیز متأثر شد.

نقش شهر بغداد:

بغداد در زمان منصور ساخته شد و خیلی زود به پایتخت علمی، فرهنگی و اقتصادی جهان اسلام تبدیل شد. کتابخانه‌های عظیم، مدارس و مراکز علمی در آن بنا شد. این شهر همچنین مرکز ترجمه و انتقال علوم از تمدن های دیگر به اسلام بود.

زوال خلافت عباسی:

با گذشت زمان، قدرت خلفا کاهش و امرای محلی استقلال یافتند. فساد اداری، ضعف ارتش و تهاجم نظامی خارجی، به ویژه حمله مغول در سال ۶۵۶ هجری، به فروپاشی خلافت میسر شد. با سقوط بغداد، خلافت عباسی به‌طور رسمی پایان یافت.

جمع‌بندی:

عباسیان نه‌تنها قدرت سیاسی بزرگی بودند، بلکه تأثیرات ژرفی بر علم، فلسفه، فرهنگ و هنر جهان اسلام داشتند. فرهنگ‌ها، ساختار اداری پیشرفته و حمایت از پژوهش، ویژگی‌های بارز این دوران است.

خلافت عباسی یکی از طلایی‌ترین دوره‌های تمدن اسلامی بود که سنگ‌بنای پیشرفت‌های بعدی در جهان اسلام و حتی اروپا بود. این دوران نشان می‌دهد چگونه حکومت می‌تواند در رشد فرهنگ و علم نقش‌آفرین باشد.

این مقاله زیر نظر و با مشورت استاد حسین هنرور صدیقیان ، عضو هیئت علمی همکار شورای عالی انقلاب فرهنگی نوشته شده است.

شایان صفریان دانشجوی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران