دلاریزه شدن به وضعیتی گفته میشود که در آن، ارز خارجی معمولاً دلار آمریکا بهطور گسترده در کنار یا بهجای پول ملی برای معاملات، پسانداز و قیمتگذاری استفاده میشود. این پدیده معمولاً بهصورت غیررسمی و در واکنش به بیثباتی اقتصادی شکل میگیرد، زمانی که پول ملی دیگر توانایی حفظ ارزش خود را از دست میدهد و مردم برای حفظ داراییهایشان به ارزهای باثباتتر پناه میبرند.
در اقتصادهایی که با تورم بالا و پایدار مواجهاند، پول ملی بهتدریج کارکرد خود را بهعنوان ذخیره ارزش از دست میدهد. در چنین شرایطی، مردم و بنگاهها به سمت ارز خارجی بهعنوان جایگزینی امن حرکت میکنند. تجربه کشورهایی مانند ونزوئلا و آرژانتین نشان میدهد که تورم بالا و نوسانات شدید ارزی، زمینهساز دلاریزه شدن اقتصاد هستند. در ایران نیز تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای ارزی نقش مهمی در تشدید این روند داشتهاند.
البته دلاریزه شدن را نباید رفتاری غیرمنطقی دانست. این پدیده در واقع پاسخی عقلانی به بیثباتی و ریسک بالای اقتصادی است. وقتی مردم انتظار دارند که ارزش پول ملی بهطور مداوم کاهش یابد، استفاده از ارز خارجی برای حفظ داراییها بهنظرشان منطقیترین راهکار است. این رفتار در بسیاری از کشورهایی که با تورم و نوسانات ارزی مواجه بودهاند، مشاهده شده است.
بازگشت از دلاریزه شدن نیز فرآیندی دشوار و زمانبر است. حتی پس از کاهش تورم، مردم ممکن است همچنان ترجیح دهند داراییهای خود را به ارز خارجی نگه دارند. در کشورهایی مانند زیمبابوه و ونزوئلا، حتی پس از معرفی پول جدید، دلار همچنان بهعنوان ابزار اصلی مبادله و ذخیره ارزش مورد استفاده قرار گرفت.
دلاریزه شدن معمولاً در کشورهایی رخ میدهد که با ضعف حکمرانی، تورم مزمن و بیاعتمادی عمومی به سیاستگذاران مواجهاند. برای بازسازی اعتماد به پول ملی، اصلاحات نهادی، شفافیت و ثبات اقتصادی ضروری است. سیاستهای کوتاهمدت و سطحی، بدون حل مشکلات ساختاری، نمیتوانند جلوی دلاریزه شدن را بگیرند.
در حال حاضر، ایران با تورم بالا، نوسانات ارزی و تحریمهای اقتصادی مواجه است؛ عواملی که مردم را به سمت استفاده از ارز خارجی سوق دادهاند. با این حال، هنوز دلاریزه شدن کامل در کشور رخ نداده است. وجود درآمدهای نفتی، حفظ نسبی تولید داخلی و در اختیار داشتن برخی ابزارهای سیاست پولی، ظرفیتهایی هستند که میتوانند به مدیریت این چالش کمک کنند.
در مقایسه با کشورهایی مانند زیمبابوه و ونزوئلا که دلاریزه شدن در آنها پس از فروپاشی تولید، بیاعتمادی کامل به دولت و وقوع ابرتورم رخ داد، ایران هنوز در مرحلهای قرار دارد که میتوان از این مسیر بازگشت. تولید داخلی بهطور کامل سقوط نکرده و بانک مرکزی همچنان ابزارهایی برای مداخله در بازار دارد.
در مجموع، اگرچه ایران با خطر دلاریزه شدن روبه روست، اما به دلیل وجود درآمدهای نفتی، کنترل نسبی بر تورم و ابزارهای سیاست پولی، دلاریزه شدن کامل در کوتاهمدت بعید بهنظر میرسد. با این حال، برای جلوگیری از این روند، انجام اصلاحات نهادی، بهبود شفافیت مالی و مدیریت مؤثر تورم ضروری است. دلاریزه شدن یک روند تدریجی و واکنشی است، نه یک بحران فوری. ایران با چالشهای اقتصادی جدی مواجه است، اما با تصمیمات عاقلانه و بازسازی اعتماد عمومی به پول ملی، میتوان از ورود به مرحله دلاریزه شدن گسترده و ابرتورم جلوگیری کرد.
