در صنعت هوانوردی، هواپیماها تنها ماشینهایی فلزی هستند که بدون روح و مهارت انسانی، قادر به برخاستن از زمین نیستند. در میان شرکتهای هواپیمایی ایرانی، هواپیمایی ماهان (Mahan Air) به عنوان یکی از بزرگترین و مجهزترین ایرلاینهای کشور، جایگاه ویژهای دارد. اما آنچه که تفاوت میان یک پرواز معمولی و یک پرواز ایمن و باکیفیت را رقم میزند، نه فقط مدل ایرباس یا بوئینگ، بلکه مهارت، دانش و تجربه کسانی است که در کاکپیت (Cockpit) نشستهاند.
خلبانان هواپیمایی ماهان، که اغلب آنها را با یونیفرمهای مرتب و نشانهای طلایی روی دوش میشناسیم، نخبگان صنعت هوانوردی ایران هستند. این مقاله 2500 کلمهای، دریچهای است به دنیای حرفهای این مردان و زنان؛ از نحوه گزینشهای سختگیرانه تا زندگی در ارتفاع 35 هزار پایی. اگر به دنبال شناخت عمیق از ساختار عملیات پرواز ماهان هستید، این مطلب برای شماست.
هواپیمایی ماهان در سال 1371 در کرمان تاسیس شد. در سالهای ابتدایی، ناوگان این شرکت محدود به هواپیماهای شرقی مانند توپولوف 154 بود. در آن دوران، بسیاری از خلبانان ماهان یا از بازنشستگان نیروی هوایی بودند و یا از مستشاران خارجی (روس و اوکراینی) استفاده میشد.
اما با تغییر استراتژی ماهان و ورود به عصر هواپیماهای مدرن غربی (ایرباس)، نسل جدیدی از خلبانان در این شرکت ظهور کردند. امروز، کادر خلبانی ماهان کاملاً بومی است و یکی از جوانترین و در عین حال متخصصترین تیمهای پروازی منطقه را تشکیل میدهد. گذر از آن دوران به عصرِ هدایت غولهای پیکری مانند ایرباس A340-600، نشاندهنده ارتقای سطح دانش فنی خلبانان این شرکت است.
با وجود تحریمهای بینالمللی، خلبانان ماهان به دلیل تجربه پرواز در شرایط سخت، فرود در فرودگاههای پرترافیک بینالمللی (مانند دبی، پکن، شانگهای و مسکو) و مدیریت هواپیماهایی که نیازمند دانش فنی بالا هستند، در سطح منطقه اعتبار بالایی دارند. بسیاری از آنها به عنوان معلم خلبان (Instructor) در سایر ایرلاینها نیز مورد مشورت قرار میگیرند.
در هواپیمایی ماهان، نظم و دیسیپلین حرف اول را میزند. خلبانان بر اساس تجربه، ساعت پرواز و گذراندن دورههای تخصصی رتبهبندی میشوند. شناخت این درجات برای درک اینکه “چه کسی هواپیما را هدایت میکند” ضروری است.
اینها دانشجویان خلبانی هستند که در مرکز آموزش ماهان (بوتیا) پذیرفته شدهاند. آنها هنوز اجازه پرواز تجاری ندارند و در حال گذراندن دورههای زمینی و سیمولاتور هستند.
در برخی هواپیماهای قدیمیتر یا در پروازهای طولانیمدت (Long Haul) که نیاز به کروی تقویت شده است، افسر دوم حضور دارد. اما در ساختار مدرن، معمولاً خلبانان مستقیماً به عنوان کمک خلبان وارد خط میشوند.
نشان: سه نوار طلایی روی دوش.
وظایف: کمک خلبان دست راست کاپیتان است. او در تمام مراحل پرواز مشارکت دارد، ارتباطات رادیویی را مدیریت میکند و نیمی از پرواز (Pilot Flying) را تحت نظارت کاپیتان انجام میدهد. در ماهان، برای ارتقا از این مرحله به کاپیتانی، سالها پرواز و هزاران ساعت تجربه نیاز است.
نشان: چهار نوار طلایی روی دوش.
وظایف: فرمانده مطلق هواپیما. تصمیم نهایی در مورد سوختگیری، مسیر پرواز، تاخیرها و مدیریت شرایط اضطراری با اوست. کاپیتانهای ماهان معمولاً بیش از 5000 ساعت پرواز تجربه دارند. آنها در صندلی چپ مینشینند.
اینها نخبگان ماهان هستند. خلبانانی که علاوه بر هدایت هواپیما، وظیفه آموزش خلبانان جدید را در حین پروازهای واقعی بر عهده دارند. وقتی یک خلبان تازهوارد در کاکپیت است، حتماً یک معلم خلبان در صندلی چپ حضور دارد.
بالاترین رده شغلی. این افراد از طرف سازمان هواپیمایی کشوری مجوز دارند تا از سایر خلبانان امتحان بگیرند و گواهینامه آنها را تمدید کنند. نامهای بزرگی در ماهان در این رده قرار دارند که استانداردهای شرکت را تعیین میکنند.
اگرچه دسترسی به لیست پرسنلی ممکن نیست، اما برخی از خلبانان ماهان به دلیل سوابق درخشان، حضور در رسانهها یا نقشهای مدیریتی، شناخته شده هستند. این افراد نماد تخصص در این ایرلاین محسوب میشوند:
(توجه: اسامی زیر بر اساس اطلاعات عمومی و مصاحبههای رسانهای در سالهای گذشته ذکر شدهاند و ممکن است سمتهای فعلی تغییر کرده باشد، اما آنها جزو پیشکسوتان این شرکت هستند)
کاپیتان عربنژاد: مدیرعامل شرکت هواپیمایی ماهان که خود از خلبانان باسابقه بوده و نقش کلیدی در توسعه ناوگان و کادر پروازی داشته است. نگاه فنی او باعث شده تا ماهان همواره بر آموزش خلبانان تاکید ویژه داشته باشد.
کاپیتانهای ناوگان ایرباس A340: این گروه از خلبانان، زبدهترین افراد شرکت هستند. هدایت بزرگترین هواپیمای مسافربری تاریخ ایران (A340-600) نیازمند تایپ ریتینگ (Type Rating) بسیار تخصصی است. این خلبانان پروازهای طولانی به چین و تایلند را انجام میدهند.
تیم خلبانان آزمایشگر (Test Pilots): ماهان دارای تیمی از خلبانان است که وظیفه دارند هواپیماها را پس از تعمیرات سنگین (C-Check) تست کنند. نام این افراد معمولاً رسانهای نمیشود اما مهارت آنها فراتر از یک خلبان مسافربری عادی است.
در هواپیمایی ماهان، خلبانان بر اساس نوع هواپیما (Type) تقسیمبندی میشوند. یک خلبان نمیتواند امروز ایرباس بپراند و فردا بوئینگ 747. هر ناوگان، تیم خلبانی مخصوص خود را دارد.
ماهان بزرگترین کاربر ایرباس 340 در ایران است. خلبانان این تایپ، مسئولیت سنگینترین و گرانترین پروازها را بر عهده دارند.
ویژگیها: تسلط به مدیریت 4 موتور، پرواز در ارتفاع بسیار بالا، و مدیریت خستگی در پروازهای بالای 8 ساعت.
مسیرها: شانگهای، پکن، بانکوک، لاهور و مسکو.
این هواپیماها ستون فقرات ماهان هستند. خلبانان این ناوگان بسیار پرکار هستند و تجربه زیادی در پروازهای منطقهای و متوسط دارند.
مهارت ویژه: این هواپیماها تکنولوژی نیمه آنالوگ-دیجیتال دارند و مهارت پروازی بالایی میطلبند.
مسیرها: دبی، استانبول، پروازهای داخلی شلوغ (مشهد، کیش).
هواپیماهای کوچکتر RJ برای فرودگاههای خاص و مسیرهای کوتاه استفاده میشوند. خلبانان این تایپ مهارت فوقالعادهای در نشست و برخاست در باندهای کوتاه دارند.
چالش: تعداد نشست و برخاست (Cycle) این خلبانان بسیار بالاست (گاهی 4 تا 6 پرواز در روز).
ماهان یکی از آخرین کاربران بوئینگ 747-300 و 400 در منطقه بود. خلبانان این تایپ جزو با تجربهترین افراد (Old School) صنعت هوانوردی محسوب میشوند. اگرچه فعالیت این ناوگان محدود شده، اما خلبانان آن همچنان جزو ذخایر ارزشمند ماهان هستند.
بسیاری از جوانان آرزوی پوشیدن لباس خلبانی ماهان را دارند. اما این مسیر یکی از سختترین گزینشهای شغلی در ایران است.
ماهان دارای یک دانشکده تخصصی خلبانی و مهمانداری است. برخلاف بسیاری از ایرلاینها که خلبان آماده جذب میکنند، ماهان ترجیح میدهد خلبانان را از ابتدا با فرهنگ سازمانی خود (Mahan Culture) تربیت کند.
مدرک: داشتن گواهینامههای CPL (خلبانی تجاری) و IR (پرواز با ابزار دقیق) از مراکز معتبر.
زبان انگلیسی: تسلط کامل به زبان انگلیسی (حداقل Level 4 ایکائو). زبان رسمی داخل کابین و مکاتبات فنی ماهان، انگلیسی است.
سلامت جسمانی: قبولی در تستهای پزشکی کلاس 1 (Medical Class 1) که شامل بینایی، شنوایی، قلب و روانشناسی است.
متقاضیان باید از سد آزمونهای کتبی (هوش و دانش هوانوردی) و مصاحبههای سخت فنی عبور کنند. در مصاحبهها، کاپیتانهای ارشد سوالاتی میپرسند که قدرت تصمیمگیری در شرایط بحرانی را میسنجد.
پس از قبولی، خلبان باید دوره تخصصی هواپیمای خاصی (مثلاً ایرباس 340) را بگذراند. ماهان دارای سیمولاتورهای (شبیهساز پرواز) پیشرفته در تهران است که خلبانان ساعتها در آن تمرین میکنند. هزینه این دورهها بسیار سنگین است و معمولاً به صورت بورس یا کسر از حقوق مدیریت میشود.
زندگی خلبانان ماهان با مشاغل اداری کاملاً متفاوت است. در اینجا خبری از ساعت کاری 8 تا 4 نیست.
برنامه کاری خلبانان ماهان به صورت ماهانه اعلام میشود. ممکن است یک خلبان در روز عاشورا پرواز داشته باشد و در لحظه سال تحویل در آسمان باشد. بینظمی در خواب و دوری از خانواده، چالش اصلی این شغل است.
در پروازهای طولانی (مثل چین)، خلبانان ماهان 24 تا 48 ساعت در هتلهای طرف قرارداد شرکت استراحت میکنند تا خستگی پرواز (Jet Lag) رفع شود. این بخش جذاب ماجراست، اما قوانین سختگیرانهای برای استراحت وجود دارد تا ایمنی پرواز برگشت به خطر نیفتد.
اگرچه اعداد دقیق محرمانه است، اما خلبانان ماهان به دلیل ساعت پرواز بالا و نوع هواپیماها، معمولاً در ردههای بالای درآمدی در میان ایرلاینهای ایرانی قرار دارند. پرداختها بر اساس “پایه حقوق” + “ساعت پرواز” محاسبه میشود. کاپیتانهای هواپیماهای پهنپیکر بالاترین دریافتی را دارند.
یکی از دلایل اعتبار خلبانان ماهان، تاکید شدید این شرکت بر مقوله CRM یا (Crew Resource Management) است.
در گذشته، کاپیتان “خدای پرواز” بود و کسی جرات مخالفت با او را نداشت. اما در ماهان مدرن، به کمکخلبانان آموزش داده میشود که اگر اشتباهی از کاپیتان دیدند، با قاطعیت و احترام تذکر دهند. این فرهنگ ایمنی باعث شده تا نرخ سوانح ناشی از خطای انسانی در این شرکت بسیار پایین باشد.
چکهای دورهای (Proficiency Check):
هر خلبان ماهان هر 6 ماه یکبار باید در سیمولاتور تست شود. اگر نتواند موتورِ خاموش شده را مدیریت کند یا در هوای طوفانی فرود بیاید، مجوز پروازش باطل میشود. در ماهان شوخی با ایمنی وجود ندارد.
یونیفرم خلبانان ماهان با دقت طراحی شده است.
پیراهن: سفید با دو جیب و سردوشی.
کت و شلوار: سرمهای تیره با دکمههای طلایی منقش به لوگوی ماهان (پرنده اساطیری).
کلاه: کلاه خلبانی با نشان طلایی ماهان که نماد فرماندهی است.
کراوات: معمولاً مشکی یا سرمهای ساده.
این ظاهر آراسته بخشی از وظیفه خلبان است تا حس اعتماد و آرامش را به مسافران منتقل کند.
مقاله حاضر تلاشی بود برای شناخت کادر پروازی هواپیمایی ماهان؛ گروهی که نامشان در لیستهای عمومی منتشر نمیشود، اما اثر انگشتشان در ایمنی میلیونها مسافر دیده میشود.
خلبانان ماهان ترکیبی از تجربه خلبانان قدیمی و دانش جوانان تحصیلکرده هستند. آنها با هدایت هواپیماهای مدرن و پیچیده ایرباس، نه تنها مسافران را جابجا میکنند، بلکه استانداردهای هوانوردی ایران را زنده نگه داشتهاند.
اگر روزی سوار بر هواپیماهای این شرکت شدید و صدای کاپیتان را شنیدید که رسیدن به مقصد را اعلام میکند، بدانید که پشت آن صدا، سالها آموزش سخت، هزاران ساعت تجربه و تیمی قدرتمند از معلم خلبانان و مدیران عملیاتی ایستادهاند که نامشان شاید پنهان باشد، اما مهارتشان آشکار است.
