یحیی دولت آبادی، از رجال عصر قاجار، در کتاب خاطرات خود به نام "حیات یحیی"، روایتی از شیوع وبا در محرم سال ۱۲۷۱ شمسی ارائه میدهد که مو بر تن بسیاری از ما که ترس مرگ خاموش عصر مدرن خانه نشینمان کرده، راست میکند: (( مردم به عادت دیرین به عزاداری می پردازند. اجتماعات و مراودات فزونی میگیرد، اسباب انتشار مرض وبا از هر طرف مهیا میشود. از روز دوم محرم، وبا طغیان میکند. هنوز به دهم نرسیده، روزی صدها تن از مردم هلاک میگردند. وبا روز به روز به طغیان خود میافزاید. ماه به نیمه نرسیده است و اضطراب مردم به حد کمال میرسد. شمار مردگان در تهران به روزی بیش از هزار و پانصد تن میرسد... جنازه های عزیزان در برابر پدران و مادران و خویشان و وابستگان بر زمین است و وسایل کفن و دفن آنها نیست و فراهم نمی شود.)) البته اکنون ۱۳۹۹ شمسی است؛ آگاهی انسان درباره بیماری های همهگیر جهش چشمگیری داشته و بیشتر دولت های دنیا جدی ترین تمهیدات بهداشتی را برای جلوگیری از انتشار این وبای زمانه به کار بستهاند.
اما در ایران گویی هنوز در بر همان پاشنه قرن نوزدهم میچرخد. روزهای عزاداری محرم در حال فرارسیدن است و حاکمیت علی رغم تمام هشدارهایی که به گوش میرسد، مُصر به برگزاری دستجات عزاداری در خیابان ها و حسینیه هاست، حتی در مناطقی که وضعیت شیوع کرونا در آنها همچنان قرمز است. امری که به عقیده برخی، تابع منافع مالی کلان و ملاحظات ایدئولوژیک نهفته در عزاداری های محرم است.
فقه شیعه لزوم حفظ سلامت خود و دیگران را یک واجب شرعی دانسته و جاری ساختن مناسک دینی را در صورتی که همراه با به خطر انداختن جان مسلمانان باشد به جد حرام میداند. این روزها پروتکلی بهداشتی نیز منتشر شده که به گفته دولت، تمام ملزومات بهداشتی و سلامتی برگزاری این عزاداری ها را تضمین میکند. اما اینکه واقعا بتوان انتظار رعایت حداقل هایی چون فاصله اجتماعی در عزاداری هایی را داشت که همیشه به شور و هیجانش مشهور بوده، خود به نظر از محالات مینماید.
در این میان پزشکان نیز دست به کار شدهاند؛ جمعی از کادر درمان در نامهای سرگشاده به مراجع تقلید، مبلغان مذهبی و مداحان، با اشاره به جان باختن بیش از ۲۰۰ تن از همکارانشان در بیمارستان ها در اثر موج دوم کرونا، خواهان لغو عزاداری های حضوری شده اند. آنها میگویند تجمع تعداد زیادی از افراد حتی با وجود رعایت فاصله اجتماعی و استفاده از ماسک هم جلوی سرایت بیماری را نخواهد گرفت و "قطعا و یقینا" باعث افزایش تعداد بیماران و درگذشتگان خواهد شد.
دکتر مینو محرز، متخصص برجسته بیماری های عفونی که خود عضو کمیته علمی ستاد ملی مبارزه با کرونا نیز هست، یکی دیگر از این پزشکان است که نامش این روزها زیاد شنیده میشود. به گفته او در شرایط فعلی و با وجود اصرار دولت، هیچ کدام از متخصصین حاضر در ستاد مبارزه با کرونا موافق با برگزاری مراسم محرم نیستند. دکتر محرز در مصاحبه اخیر خود ضمن خبردادن از ده برابری شدن قدرت انتشار کرونا، تاکید کرده که زدن ماسک چندان توفیری برای جلوگیری از شیوع کرونا در دسته ها و اجتماعات مراسم محرم نخواهد داشت. چرا که عزاداران اشک میریزند و عرق میکنند و ماسک خیس دیگر کارایی محافظتی برای افراد پیدا نمیکند، بنابراین برگزاری مراسم های پرجمعیت در حسینیه ها و تکایا و دادن نذری که موجب ایجاد صف میشود باید تعطیل گردد. اما گویی بی توجهی به اعلام خطرهای پزشکان، ریشه در جای دیگری دارد.
سوگواری برای شهادت امام حسین(ع) و همراهانش از آغاز مستحبی بوده که نه در همان سالهای اولیه پس از واقعه کربلا، که در دوران حاکمیت خاندان شیعی آل بویه و در قالب مراسم های خصوصی کوچک رواج یافت. این مراسم کارکرد سیاسی مشخصی هم برای بویهیان داشت؛ آنها در طی مراسم مردم را به بیرون از خانه ها می کشاندند و آنها را ترغیب میکردند که سه خلیفه اول اهل سنت را مورد لعن و نفرین قرار دهند تا بدین طریق خلفای سنی عباسی را تضعیف کنند. با گذشت زمان حکایت کربلا نیز شاخ و برگ پیدا کرد. با پایه گذاری سلسله صفویه، اولین دولت ملی شیعه در ایران، عزاداری محرم شکلی تقریبا مشابه حالت امروزین خود یافت؛ یعنی مجموعه عظیمی از آیین ها و مناسک اجتماعی و دینی که با برپایی دسته گردانی های عظیم و تعزیه ها در سطح شهر همراه بود. هدف اما رقابت سیاسی با امپراتوری سنی عثمانی بود و حفظ مذهب رسمی در کشوری که به تازگی در آن مذهب تشیع به رسمیت شناخته شده بود. بنابراین مراسم محرم علاوه بر جنبه سوگوارانه و اعتقادی-معنوی آن برای شیعیان، جنبه ای مادی و تبلیغاتی نیز برای برخی دست اندرکارانش داشته است.
چند سال پیش گزارشاتی درباره دستمزدهای شگفت آور برخی مداحان هیئت ها منتشر شد که مشاهده مبالغ آن بسیاری را به تعجب وا داشت. ماهنامه خیمه در سال ۱۳۹۶ یادداشتی درباره "مداحان نجومی" و "مداحان پاکتی" (اشاره به اینکه دستمزد تعدادی از مداحان از سوی صاحب مجلس در قالب صله و با قرار دادن در پاکت به آنها پرداخت میشود) منتشر کرد که بنابه گفته این یادداشت، عدهای از مداحان حرفه ای و برند در کشور وجود دارند که دستمزدهای نامتعارفی از شبی ۳ میلیون تومان تا شبی ۶۰ میلیون تومان دریافت میکنند. قرارداد این مداحان نه تنها دستمزد که توافقات دیگری هم شامل می شود. از جمله تامین هزینه های اسکان پامنبری های ثابت مداح که همراه با او به شهرستان های دیگر میآیند، تجهیزات صوتی ویژه و نصب دکور در محل و بنرهای مناسب در سطح شهر که همگی باید توسط صاحب مجلس پرداخت شوند. مسئول هیئت انصار المحسن قم در گفتگویی با ایرنا در سال ۱۳۹۸ میگوید: ((زنگ زدیم به آقایی که در سیمای خودمان اعلام میکند من چیزی نمیگیرم گفت برای یک شب ۲۵ میلیون تومان میگیرم... یک نفر دیگر گوشی را برداشته میگوید چه برنامه ای میخواهید؟ مثلاً اگر کسی در روضه غش کرد مبلغ میرود بالا.)) البته گردش های مالی حیرت انگیز ایام محرم به همینجا ختم نمیشود؛ گزارش وبسایت تاجران در سال ۱۳۹۵ نشان میدهد که متوسط هزینه برپایی هیئت با یک دسته بیست نفره چیزی در حدود ۲۲ میلیون تومان بوده است. علاوه بر این، تنها در یک مورد به گفته مدیرکل تبلیغات اسلامی خوزستان، در سال ۱۳۹۷ گردش مالی هیئت های مذهبی این استان ۱۰۰ میلیارد تومان تخمین زده شده است. تمام این ارقام را تازه باید در کنار تورم افسارگسیخته و روز افزون سال جاری نیز قرار داد تا دریابیم آنچه قشری از صاحب نظران "دکان محرم" میخوانند، حقیقتاً چگونه عمل میکند.
در ایام کرونا نیز این منافع تغییر نکرده است؛ کاهش ناگهانی آمار اعلامی ابتلا و فوت بر اثر کرونا توسط وزارت بهداشت، بسیاری را به شک واداشته که شاید این کاهش در آمار به صورت مصنوعی و عامدانه انجام شده تا شرایط برای برگزاری گسترده و حضوری مراسم محرم فراهم گردد. روزنامه جهان صنعت اخیراً مصاحبه ای با دکتر محمدرضا محبوب فر، از اعضای ستاد پیشگیری از کرونا، انجام داد که این روزنامه را به توقیف کشانده است. در این مصاحبه، دکتر محبوب فر صراحتاً اعلام میکند که آمار کرونا در ایران بر اساس ملاحظات سیاسی و امنیتی مهندسی شده و به جامعه اعلام میشود. او میگوید: ((بخش زیادی از مردم خواهان برگزاری مراسم عزاداری به صورت مجازی هستند اما ظاهرا منافع عده ای به گونهای است که به دولت فشار آوردهاند تا برخی محدودیت ها اعمال نشوند.)) و در صورت ادامه عدم رعایت موازین بهداشتی، آمار مرگهای روزانه در اثر کرونا با پایان شهریور و آغاز فصل پاییز چهاررقمی خواهد شد.
گرچه همهگیری کرونا چالش های بسیاری را برای انجام دسته جمعی مناسک دینی به وجود آورده، مسلمانان بسیاری نیز هستند که از بسترهای موجود در عصر دیجیتال برای برگزاری آیین های جمعی خود بهره میگیرند. پافشاری حاکمیت بر اجرای مراسم محرم با همان روال سابق، نه تنها به همگانی کردن قرائت رسمی و دولتی از مذهب کمک نخواهد نمود که در بلند مدت به هرچه مخدوش تر شدن و دنیوی تر نمودن مذهب در اذهان عمومی راه میبرد. حال دیگر انتخاب با حاکمان است که تصمیم گیرند آیا مسیری را برخواهند گزید که کلیسای کاتولیک دربرابر طاعون سیاه قرن چهاردهم میلادی در پیش گرفت و از آن گزندی بس سنگین جبران ناپذیر دید یا آنکه در حفظ همین حداقل ها خواهند کوشید تا هرچه سریعتر با رهایی از شر کرونا، اقتصاد خود را از منجلابی که در آن گرفتار آمده نجات دهند.
