آیا پیوند اعضا از میت مسلمان به فرد غیر مسلمان جایز است چرا ؟

شرایط جواز برداشت عضو پیوندی از فرد زنده به فرد نیازمند با توجه به قاعده لاضرر و حفظ نفس را بیان نمایید و بنویسید آیا پیوند اعضا از میت مسلمان به فرد غیر مسلمان جایز است چرا ؟

بخش اول: شرایط جواز برداشت عضو از فرد زنده برای پیوند

مبانی فقهی و شرایط کلی:

1. اصل اولی: بدن انسان امانت الهی است و هرگونه تصرف آسیب‌زا در آن بدون دلیل شرعی مجاز نیست.

2. قاعده لاضرر: بر اساس حدیث مشهور «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ»، نمی‌توان به خود یا دیگری ضرر قابل‌توجهی وارد کرد.

3. اهمیت حفظ نفس: نجات جان انسان (حفظ نفس) از اهمیت بالایی برخوردار است، به‌گونه‌ای که در بسیاری موارد، ارتکاب حرام را توجیه می‌کند (اگر راه دیگری نباشد).

شرایط تفصیلی جواز (بر اساس دیدگاه‌های فقهای امامیه):

· ضرورت برای گیرنده: پیوند باید برای نجات جان بیمار یا جلوگیری از صدمه جدی به سلامت وی باشد، به‌گونه‌ای که راه درمان مؤثر دیگری وجود نداشته باشد.

· عدم خطر جانی برای اهداکننده: خطر جراحی و برداشت عضو باید بسیار ناچیز و قابل اغماض باشد. اگر برداشت عضو، جان یا سلامت اصلی اهداکننده را به مخاطره بیندازد، حرام است.

· عدم عُسر و حَرج شدید برای اهداکننده: نباید پس از برداشت عضو، اهداکننده دچار مشقت غیرقابل تحمل در زندگی شود.

· رضایت آگاهانه اهداکننده: رضایت کامل و آگاهانه فرد اهداکننده (در صورت بلوغ و عقل) شرط است. در مورد کودک یا مجنون، ولی شرعی تنها در صورتی می‌تواند اجازه دهد که سود قطعی برای خود فرد (اهداکننده) داشته باشد (مانند پیوند بین دوقلوها).

· عضو قابل جبران باشد: بهتر است عضو برداشت‌شده از اعضایی باشد که بدن توانایی جبران آن را دارد (مانند کلیه) یا بخشی از آن که عملکرد اصلی عضو از بین نرود (مانند بخشی از کبد).

· عدم خرید و فروش عضو: بسیاری از فقها معامله مالی اعضای بدن را به دلیل «مالیت نداشتن» و نیز مشکلات اخلاقی حرام می‌دانند، بنابراین اهدا باید رایگان و مبتنی بر احسان باشد.

جمع‌بندی: در چارچوب قاعده لاضرر و حفظ نفس، اگر ضرر وارده به اهداکننده (ضرر) ناچیز و قابل تحمل باشد و جان انسان نیازمندی (نفس) نجات یابد، با رعایت تمام شرایط فوق، پیوند عضو از زنده جایز شمرده می‌شود. این کار مصداق "تقدیم اهم بر مهم" (نجات جان مهم‌تر از تحمل ضرر جزئی) است.

---

بخش دوم: حکم پیوند اعضا از میت مسلمان به غیرمسلمان

این مسئله از حساسیت بیشتری برخوردار است و نظرات فقها متفاوت است. مباحث اصلی حول دو محور است: حرمت مثله کردن میت مسلمان و لزوم حفظ حرمت و کرامت او.

دلایل قائلان به حرمت (عدم جواز):

1. حرمت مثله کردن میت مسلمان: حتی در جنگ‌ها نهی شده است. برداشت عضو می‌تواند مصداق مثله باشد.

2. وجوب تعظیم و تکریم مسلمان: در روایات تأکید شده که حرمت مؤمن پس از مرگ همچون زمان حیات است.

3. اولویت مسلمان بر غیرمسلمان: برخی فقها معتقدند در موارد محدود، اعضای میت مسلمان باید به نیازمندان مسلمان اختصاص یابد.

4. احتمال ایجاد تنفر در جامعه اسلامی: ممکن است این عمل باعث وهن و آزردگی خاطر بازماندگان و سایر مسلمانان شود.

دلایل قائلان به جواز (به شرط شرایط):

1. عموم ادله نجات جان انسان: برخی ادله نجات جان انسان، اختصاص به مسلمان ندارد. قاعده «حفظ نفس» می‌تواند شامل غیرمسلمان نیز شود.

2. رجحان مصلحت حیات انسان بر ممات میت: مصلحت زنده‌ماندن یک انسان (هرچند غیرمسلمان) بر مصلحت حفظ تمامیت جسد میت (که روح از آن مفارقت کرده) ارجح است.

3. عدم وجود مسلمان نیازمند: اگر هیچ مسلمان نیازمندی در دسترس نباشد، برخی فقها به دلیل رعایت قاعده اهم و مهم، جواز می‌دهند.

4. مفهوم عقلایی احترام: عقلای جامعه ممکن است برداشت عضو برای نجات جان یک انسان دیگر را خلاف احترام به میت ندانند، بلکه عملی انسانی و احترام‌آمیز به حیات بشردانند.

نظر میانه و مشهورتر:

نظر مشهور بسیاری از مراجع تقلید معاصر شیعه (مانند امام خمینی(ره)، آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله مکارم شیرازی و برخی دیگر) به این شرح است:

· به طور کلی، پیوند اعضای میت مسلمان به غیرمسلمان جایز نیست.

· اما اگر هیچ فرد نیازمند مسلمانی در دسترس نباشد (یا نیاز فوری و حیاتی باشد و فرد مسلمانی یافت نشود) و نیز احترام میت مسلمان رعایت شود (با رضایت اولیای او و بدون مثله کردن)، برخی فقها آن را مجاز می‌دانند. دلیل این جواز مشروط، تقدیم مصلحت نجات جان انسان (حتی غیرمسلمان) بر حفظ کامل جسد میت است.

جمع‌بندی نهایی:

· شرایط برداشت عضو از زنده: ضرورت برای گیرنده، عدم خطر جانی و حرج شدید برای دهنده، رضایت آگاهانه، و رعایت شروط دیگر.

· پیوند از میت مسلمان به غیرمسلمان: به نظر مشهور، به طور اصل اولی جایز نیست، مگر در شرایط خاص مانند عدم دسترسی به گیرنده مسلمان و با رضایت اولیای میت که در این صورت برخی فقها به قصد نجات جان انسان، آن را مجاز می‌شمرند.

تذکر: این مسائل بسیار پیچیده و مورد اختلاف است و در عمل، باید به فتوای مرجع تقلید فرد و نیز قوانین رسمی کشور (که ممکن است شرایط اضافه‌تری مانند رضایت خانواده میت را مقرر کنند) مراجعه نمود.

سید مصطفی حسن نژاد

عضو سازمان نظام پرستاری کشور

کارشناس حقوق قضایی

دانشجوی ارشد حقوق پزشکی

محقق و پژوهشگر در زمینه جرایم پزشکی و پیراپزشکی

بیش از دو دهه فعالت