تفکر، صرفا ًمجموعه ای از تبادلات الکتروشیمیایی یا مرور اطلاعات در مغز نیست؛ بلکه نیروی بنیادینی است که زیربنای تمام دستاوردهای بشری را تشکیل میدهد. در حالی که «اندیشیدن»می تواند به معنای عبور ساده و واکنشی از افکار باشد، «تفکر» ( )Thinkingیک فرآیند هدفمند،ساختاریافته و تحلیلی است که به دنبال درک عمیق، ایجاد ارتباطات جدید و خلق معناست. این توانایی منحصر به فرد، انسان را از سایر موجودات متمایز ساخته و نیروی محرکه اصلی تمدن، علم، هنر و فلسفه بوده است. از ساختن نخستین ابزارها تا توسعه هوش مصنوعی، همگی مدیون قدرت سازماندهی ذهن برای تعریف و حل مسئله هستند.
تفکر، نقشه راهی است که ما را از وضعیت فعلی به سوی آنچه میتوانیم باشیم، هدایت میکند.
بخش اول: تفکر به مثابه فیلتر واقعیت (Perception as)Creation
واقعیت بیرونی، مجموعه ای از داده های خام است که توسط حواس ما دریافت میشود. اما آنچه ما به عنوان «تجربه زیسته» یا «واقعیت شخصی» میشناسیم، محصول نهایی فرآیند تفسیر ذهن ماست. تفکر، چه آگاهانه و چه ناخودآگاه، به مثابه یک فیلتر پیچیده عمل میکند که این داده های خام را پردازش کرده و به آنها شکل معنایی می دهد. این فیلترها که شامل باورهای مرکزی، تعصبات فرهنگی و تجربیات گذشته هستند، تعیین می کنند که ما چگونه یک رویداد را درک کنیم.
برای مثال، دو نفر ممکن است شاهد یک شکست تجاری باشند. فردی با تفکر محدودکننده "(من همیشه بدشانس هستم،)" این رویداد را تأییدی بر ناتوانی خود می بیند و انرژی خود را از دست میدهد. در مقابل، فردی با تفکر رشد محور "(این یک فرصت یادگیری گرانقیمت بود،)" داده ها را به گونه ای فیلتر می کند که نتیجه آن ایجاد استراتژیهای جدید باشد. این پدیده نشان میدهد که واقعیت ما اغلب بازتابی از چارچوبی است که ذهن ما برای مشاهده جهان انتخاب کرده است. اگرچه ما نمی توانیم واقعیت فیزیکی را کنترل کنیم، اما می توانیم لنزی را که از پشت آن به جهان می نگریم، انتخاب کنیم. این انتخاب، مستقیما ًبر واکنشهای عاطفی و رفتارهای روزانه ما تأثیر می گذارد. این اثرگذاری، یک فرمول ساده سازی شده را در خود دارد:
بنابراین، تغییر تفکر، مستقیما ًبه معنای تغییر ادراک و به تبع آن، تغییر واکنش به جهان است.
قدرت حقیقی تفکر در توانایی اش برای فراتر رفتن از آنچه هست و تصور آنچه می تواند باشد، نهفته است. این نیروی پیش برنده در سه حوزه اصلی نمود پیدا می کند: تفکر منطقی، تفکر خلاق و تفکر انتقادی.
تفکر منطقی Logical Thinkingبه ما اجازه می دهد تا روابط علت و معلولی را ردیابی کنیم، استدلالهای قیاسی و استقرایی را به کار ببریم و گام هایی را برای رسیدن به هدف، با اطمینان بالا طی کنیم. در مهندسی و ریاضیات، این نوع تفکر اساسی است.تفکر خلاق Creative Thinkingقلمرویی است که در آن تفکر از مرزهای منطق موجود عبور کرده و اتصالات غیرمنتظرهای ایجاد می کند. نوآوری ها، از اختراع چرخ تا نظریه های کوانتومی، نتیجه این توانایی ذهن برای خروج از مسیرهای عصبی از پیش تعیین شده و ترکیب ایده های مختلف در قالبی جدید هستند. این فرآیند اغلب شامل کنار هم قرار دادن داده ها به شکلی جدید است، مثلا ً با استفاده از اصل ترکیب Synthesisبرای خلق فرمول های نوین.
این فرآیند شامل پرسشگری مداوم نسبت به مفروضات، ارزیابی اعتبار شواهد و تشخیص مغالطه ها است. بدون تفکر انتقادی، ما پذیرای اطلاعات نادرست می شویم و پیشرفت متوقف میگردد. علاوه بر این، تفکر سیستمی ( )Systems Thinkingبه ما این توانایی را می دهد که نه تنها اجزای منفرد، بلکه تعاملات پیچیده بین آنها را درک کنیم. این نوع تفکر، انسان را قادر می سازد تا پیامدهای بلندمدت تصمیمات محلی را پیشبینی کند و از ایجاد حلقه های بازخورد منفی جلوگیری نماید. قدرت سیستمی تفکر، کلید مدیریت بحران های جهانی و طراحی مدلهای اقتصادی پایدار است.
تفکر عمیق ترین لایه کنترل فردی را تشکیل می دهد. اگر احساسات و انگیزه ها را مانند جریان های زیرین یک رودخانه در نظر بگیریم، تفکر آگاهانه همچون دستان ناخدایی است که مسیر کشتی را تعیین می کند. توانایی ما در مدیریت احساسات (مانند ترس، خشم یا اضطراب) مستقیما ًبه مهارت ما در مداخله در فرآیندهای تفکری واکنشی بستگی دارد.
به عنوان مثال، در مواجهه با استرس مالی، تفکر واکنشی ممکن است منجر به رفتارهای تکانشی مانند خرج کردن بیش از حد شود. اما تفکر تحلیلی به ما امکان می دهد که:
۱.برچسب گذاری احساسات: تشخیص دهیم که "این اضطراب است، نه یک فوریت".
۲.بازسازی شناختی: الگوهای ذهنی منفی (مانند "من هرگز ثروتمند نخواهم شد)" را شناسایی و آنها را با شواهد منطقی جایگزین کنیم.
۳.برنامه ریزی استراتژیک: به جای واکنش، یک برنامه عملیاتی بلندمدت برای بهبود وضعیت مالی تنظیم کنیم.
این بازسازی پیش فرض های ذهنی، هسته اصلی روانشناسی شناختی-رفتاری CBTاست.
انسانها با بازنویسی کد اصلی باورهای خود (که خود محصول تفکرهای مکرر است،) عادات رفتاری و حتی مسیرهای بیولوژیکی مغز را تغییر دهند. این قدرت درونی برای تغییر،ریشه در قابلیت خود بازتابی ( )Metacognitionدارد؛ یعنی توانایی فکر کردن درباره فرآیند تفکر خود.
نتیجه گیری
قدرت تفکر، نیرویی فراتر از صرف پردازش اطلاعات است؛ این توانایی، معمار اصلی تجربه زیسته ما، موتور محرکه پیشرفت جمعی و ابزار اصلی تسلط بر خویشتن است. خانواده و در مقیاس بزرگتر جامعه ای که تفکر انتقادی و خلاق را پرورش دهد، آینده ای روشن تر خواهد ساخت، و فردی که بر تفکر خود آگاه شود، میتواند زندگی ای را طراحی کند که واقعا ًمی خواهد. پرورش آگاهانه این قابلیت، سنگ بنای یک وجود موفق و معنادار محسوب میشود
