تصور کنید جامعهشناسی را که یک پایش در دانشگاه هاروارد است و پای دیگرش در کلیسا. کسی که از یک سو شاگردِ مکتب دورکیم و ماکس وبر است و از سوی دیگر، نماز میخواند و به مراقبه مینشیند. کسی که میگوید جامعهٔ مدرن هم به «نان» نیاز دارد و هم به «معنا» و هیچکدام بدون دیگری نمیماند.
این آدم رابرت نِلی بِلا (Robert N. Bellah) است. بزرگترین جامعهشناس دینِ آمریکا در قرن بیستم.
و به گمان من، مهمترین متفکری که جهان امروز به آن بیتوجه است.
این مقاله را نوشتم تا بِلا را به شما معرفی کنم. نه یک معرفی خشک دانشگاهی، بلکه روایتِ یک مسیر فکری که شاید برای خیلی از ما — که از دوگانههای «سنت یا مدرنیته»، «دین یا علم»، «عدالت یا اخلاق» خسته شدهایم — راهی تازه بگشاید.
بِلا در سال ۱۹۲۷ در آمریکا به دنیا آمد. لیسانس و دکتری خود را از دانشگاه هاروارد گرفت، جایی که زیر نظر تالکوت پارسونز، بزرگترین جامعهشناس آن روزگار، پرورش یافت. ده سال در دانشگاه برکلی کالیفرنیا تدریس کرد و در دلِ طوفان اعتراضات دههٔ ۱۹۶۰ آمریکا، بینش خود را صیقل داد. سپس به هاروارد بازگشت و تا پایان عمر (۲۰۱۳) همانجا ماند و مهمترین آثارش را نوشت.
اما زندگیاش یک خط صافِ آکادمیک نبود. او در جوانی همزمان با تحصیل در بهترین دپارتمان جامعهشناسی دنیا، به کلیسا میرفت، دعا میکرد، و بهجدّ معتقد بود که علم و دین دو دشمن نیستند که مجبور باشیم یکی را انتخاب کنیم.
همین نگاه او را متمایز کرد. در دورانی که روشنفکران غربی یا به سمت سکولاریسمِ کامل میرفتند، یا به بنیادگرایی مذهبی پناه میبردند، بِلا راه سومی را برگزید. راهی که امروز بعد از دههها، شاید تازه وقت شنیده شدنش باشد.
سه کتاب اصلی او را اگر بخواهید اسم ببرم، اینها هستند:
- Habits of the Heart (عادتهای دل، ۱۹۸۵) — دربارهٔ تنهایی انسان مدرن و فروپاشی پیوندهای اجتماعی
- The Good Society (جامعهٔ خوب، ۱۹۹۱) — دربارهٔ اینکه جامعهٔ سالم چگونه ساخته میشود
- Religion in Human Evolution (دین در تکامل انسان، ۲۰۱۱) — شاهکار نهایی او: تاریخ میلیونها سالهٔ دین و آگاهی بشر
کتاب «عادتهای دل» با یک مصاحبهٔ تکاندهنده شروع میشود. محققان به سرپرستی بِلا از مردم معمولی آمریکا میپرسند: «عشق برای تو یعنی چه؟» یکی از پاسخها این است:
> «عشق یعنی بتوانی هر کاری دلت میخواهد بکنی و کسی چیزی به تو نگوید.»
بِلا میگوید این پاسخ، فاجعهای را نشان میدهد که در جان جامعهٔ مدرن رخنه کرده است. ما «آزادی» را با «تنها ماندن» اشتباه گرفتهایم. یاد گرفتهایم که رابطه یعنی «محدود نشدن»، خانواده یعنی «قید و بند» و تعهد یعنی «از دست دادن خودم».
نتیجه چه شده؟ انسانی که در ظاهر آزاد است، اما در باطن به شدت تنهاست. کسی که میتواند هر کاری بکند، اما نمیداند چرا باید اصلاً صبح از خواب بیدار شود.
بِلا این وضعیت را محصولِ فردگرایی افراطی میداند. نوعی نگاه به زندگی که در آن «من» مرکز عالم است و هر چیز دیگری — همسر، شغل، کشور، خدا — فقط تا زمانی ارزش دارد که «حالِ من را خوب کند». در چنین جهانی، آدمها به ابزارِ لذتِ یکدیگر تبدیل میشوند، نه همسفرِ یکدیگر.
نکتهٔ جذاب دربارهٔ بِلا این است که او به هیچ جناحی چکِ سفید امضا نمیدهد.
از یک سو بازار آزادِ افسارگسیخته را نقد میکند. میگوید وقتی همه چیز خریدنی و فروختنی شود — سلامت، آموزش، محبت — انسان دیگر «شهروند» نیست، «مشتری» میشود. و مشتری فقط تا زمانی ارزش دارد که پول داشته باشد. در این سیستم، فقر نه فقط بیپولی، که بیکرامتی است.
از سوی دیگر، دولتِ مقتدر و همهکاره را هم قبول ندارد. میگوید اگر دولت بخواهد جای خانواده، کلیسا، انجمنهای محلی و روابط همسایگی را بگیرد، جامعه به یک ادارهٔ بزرگ تبدیل میشود. و در یک اداره، عشق و ایثار معنی ندارد.
راهحل بِلا چیست؟ او میگوید: احیای نهادهای میانی. خانواده، مدرسه، مسجد و کلیسا، گروههای داوطلبانه، اتحادیههای صنفی. جاهایی که آدمها همدیگر را نه با نقشِ «فروشنده-خریدار» یا «رئیس-کارمند»، که به عنوان «انسان» ببینند. جاهایی که میشود با هم قهوهای نوشید، غصهای را تقسیم کرد، و یاد گرفت که مسئولیت یعنی چه.
بِلا تمام عمرش را صرف مطالعهٔ دین کرد، اما او نه یک «مبلغ مذهبی» بود و نه یک «روشنفکر دینستیز». او دین را به عنوان یک پدیدهٔ انسانیِ عمیقاً واقعی مطالعه میکرد.
کتاب عظیم او، «دین در تکامل انسان»، یک روایت ۷۰۰ صفحهای است که از بازیهای آیینیِ شامپانزهها شروع میشود و به پیامبران بنیاسرائیل، بودا، کنفوسیوس و فلاسفهٔ یونان میرسد. حرف اصلیاش این است:
> دین، داستانِ «بیدار شدنِ تدریجیِ انسان» است. قصهٔ اینکه ما چطور از موجودی که فقط میخورد و میترسید، به موجودی تبدیل شدیم که میپرسد «معنای زندگی چیست؟»
او میگوید دین در طول تاریخ سه کار بزرگ انجام داده است:
۱. جهان را از آشوب به نظم درآورده (دینهای اولیه: همه چیز جان دارد و باید با آن در صلح بود)
۲. اخلاق را از «قرارداد قبیلهای» به «مسئولیت جهانی» ارتقا داده (ادیان بزرگ: همسایه فقط همقبیلهات نیست)
۳. انسان را به «خوداندیشی» دعوت کرده (سنتهای عرفانی در همهٔ ادیان: خودت را بشناس، تنها به مناسک بسنده نکن)
پس دین برای بِلا، اوجِ تاریخ آگاهی بشر است — مشروط بر اینکه در هر مرحله، خودش را نقد کند و به عقب برنگردد. او با دینِ «موزهای» (که فقط تکرار آداب کهنه است) کاری ندارد. او با دینِ «زنده» کار دارد: دینی که انسان را نقد میکند و همزمان به او قدرت ایستادن میدهد.
بِلا رسالهٔ دکتری خود را دربارهٔ ژاپن نوشت. سوالش این بود: چطور کشوری مثل ژاپن توانست مدرن شود، اما هویت و اخلاق خودش را به کلّی کنار نگذارد؟
پاسخی که یافت جالب بود: ژاپنیها بودیسم و کنفوسیوس را دوباره تفسیر کردند. گفتند «کارِ منظم» همان «راهِ بودا» است. «صداقت در تجارت» همان «فضیلت کنفوسیوسی» است. آنها دین را دور نینداختند، بلکه آن را با نیازهای دنیای جدید وفق دادند.
این یعنی یک جامعه میتواند هم «مدرن» باشد، هم «ریشهدار». هم به علم احترام بگذارد، هم به معنا. این دقیقاً چیزی است که خیلی از جوامع امروز (از جمله جامعهٔ خودمان) در جستجویش هستند.
بِلا به ایران و انقلاب ۵۷ هم اشاره کرده است. او انقلاب ایران را نشانهٔ این میدانست که دین از جهان مدرن حذف نشده، بلکه میتواند برگردد و کلِ معادلات سیاسی را به هم بریزد. اما هشدار میداد که بازگشت دین، اگر با عقلانیت و نقد همراه نشود، به فاجعه میانجامد — همانطور که حذف دین از سیاست هم به بحران معنا در جوامع پیشرفته انجامیده است (افسردگی بالا، خودکشی بالا، تنهایی گسترده، با وجود رفاه اقتصادی).
بِلا در نهایت به یک تصویر از «انسان خوب» میرسد. کسی که:
- نه خود را در جمع گم میکند (مثل تودههای فاشیستی یا حکومتهای سرکوبگر)،
- نه خود را از جمع جدا میکند (مثل فردگرایان افراطی که به هیچکس تعهد ندارند).
بلکه:
- وجدان فردی دارد: خودش فکر میکند، خودش تصمیم میگیرد و تنهاییِ انتخاب را میپذیرد.
- متعهد به جامعه است: میداند که هیچ «منی» بدون «ما» رشد نمیکند.
- به یک افق معنوی وصل است: چه اسمش را خدا بگذارد، چه حقیقت، چه خیرِ مطلق. چیزی که به زندگیاش جهت بدهد، نه فقط لذت.
او به این آدم میگوید «شهروند جمهوریخواه» (به معنای ارسطویی کلمه، نه حزبی): کسی که مشارکت در جامعه را نه یک «کار خیرِ اضافه»، که بخشی از تعریف خودش میداند. کسی که وقتی میپرسند «تو کیستی؟» فقط نمیگوید «مهندس هستم، اهل فلان شهرم»، بلکه میگوید «کسی که مسئول است در برابر فقرا، در برابر محیط زیست، در برابر آیندگان».
ما در جهانی زندگی میکنیم که انگار دو گزینه بیشتر پیش رویمان نمیگذارد:
- یا سنت (و خطر خشکاندیشی و تحقیر)،
- یا مدرنیته (و خطر پوچی و تنهایی).
بِلا یکی از آن اندک متفکرانی است که میگوید: من هر دو را با هم میخواهم. من عدالتِ اقتصادی را میخواهم (همراه با دغدغهٔ چپها)، اما نه به قیمت نابودی خانواده و اخلاق. من نظم و ریشه را میخواهم (همراه با دغدغهٔ محافظهکارها)، اما نه به قیمت نادیده گرفتن تبعیضهای ساختاری و کرامت انسانها. من دین را میخواهم، اما دینی که با پرسشگری و عقل زنده است، نه دینی که با ترس و اجبار تحمیل میشود.
او متفکر «میانهٔ راحت» نیست. متفکر میانهٔ «سخت» است. چون ایستادن وسط، وقتی از هر دو طرف تیر میبارد، شجاعت میخواهد. اما شاید تنها جایی که میشود از آنجا جهان را بهتر دید، همان نقطهٔ وسط باشد. همانجایی که بِلا ایستاده بود.
اگر این نوشته برایت جالب بود و میخواهی بِلا را بیشتر بشناسی، ترتیب پیشنهادی من این است:
۱. Habits of the Heart (عادتهای دل): شروع با کتابی روان و خواندنی دربارهٔ بحران تنهایی و معنا در جامعهٔ مدرن
۲. The Good Society (جامعهٔ خوب): ادامه با نقشهٔ راهی که بِلا برای خروج از آن بحران پیشنهاد میکند
۳. Religion in Human Evolution (دین در تکامل انسان): شیرجه به عمیقترین اثرش؛ تاریخ کلانِ رابطهٔ انسان با امر متعالی
پایان
اگر این مقاله را دوست داشتی، شاید دوست دیگری هم باشد که از این زاویه به دنیا نگاه کند. برایش بفرست.
