در سال ۲۰۰۰، زمانی که سینمای هالیوود درگیر کلیشههای روایی بود، جوانی به نام کریستوفر نولان با دومین فیلم بلند خود، لرزهای بر پیکره ساختارهای سنتی قصهگویی انداخت. Memento فراتر از یک تریلر روانشناختی ساده است؛ این فیلم دعوتی است به تجربه مستقیم اضمحلال ذهن. نولان در اینجا فقط داستان یک مرد را تعریف نمیکند، بلکه مخاطب را دقیقاً در جایگاه قهرمانی قرار میدهد که حافظهاش هر ۱۵ دقیقه یکبار پاک میشود.
بارزترین ویژگی «ممنتو»، ساختار روایی منحصربهفرد آن است. نولان برای آنکه مخاطب حس سردرگمی و استیصال «لئونارد شلبی» (با بازی درخشان گای پیرس) را درک کند، از دو خط زمانی متفاوت استفاده کرده است:
۱. سکانسهای رنگی: این سکانسها به صورت «معکوس» روایت میشوند. یعنی هر صحنه از نظر زمانی، دقیقاً قبل از صحنهای است که شما در ابتدای فیلم دیدهاید.
۲. سکانسهای سیاه و سفید: این بخشها به صورت «خطی» و مستقیم روایت میشوند و عمدتاً لئونارد را در یک اتاق هتل در حال صحبت تلفنی نشان میدهند.
شاهکار تدوین در اینجاست که این دو خط زمانی در انتهای فیلم (که در واقع میانه زمانی داستان است) به یکدیگر میرسند و حقیقت تکاندهندهای را فاش میکنند. این تکنیک باعث میشود مخاطب همانند لئونارد، نداند که چرا در یک موقعیت خاص قرار دارد و به اطرافیانش اعتماد کند یا نه.
داستان درباره لئونارد شلبی، بازرس سابق بیمه است که در جریان حمله مهاجمانی به خانهاش و قتل همسرش، دچار آسیب مغزی شده و توانایی ساخت خاطرات جدید را از دست داده است (فراموشی پیشگستر). او تنها یک هدف دارد: پیدا کردن و کشتن «جان جی»، کسی که معتقد است همسرش را به قتل رسانده.
از آنجا که لئونارد هیچ چیز را به یاد نمیآورد، سیستمی پیچیده از یادداشتها، عکسهای پولاروید و تتو کردن حقایق روی بدنش ابداع کرده است. اما سوال اصلی اینجاست: آیا سیستمی که خود او طراحی کرده، قابل اعتماد است؟
«ممنتو» به شکلی عمیق به پرسشهای وجودی پاسخ میدهد:
هویت چیست؟ اگر خاطرات ما پاک شوند، آیا ما هنوز همان آدم قبلی هستیم؟ لئونارد میگوید: «خاطرات میتوانند تحریف شوند، آنها فقط یک تفسیر هستند، نه حقیقت.» او به اشیاء و نوشتههایش اعتماد میکند، در حالی که فیلم نشان میدهد ذهن انسان حتی در قالب نوشته نیز میل به خودفریبی دارد.
اعتبار حقیقت: فیلم به چالش میکشد که آیا حقیقتی عینی (Objective Truth) وجود دارد یا حقیقت صرفاً چیزی است که ما برای بقا و داشتن انگیزه در زندگی، برای خودمان خلق میکنیم.
لئونارد (گای پیرس): او همزمان قهرمان و ضدقهرمان داستان است. مردی که از معلولیت خود به عنوان سلاحی برای فرار از واقعیت تلخ زندگیاش استفاده میکند.
تدی (جو پانتولیانو): شخصیتی مرموز که به نظر میرسد تنها کسی است که حقیقت را میداند، اما به دلیل ماهیت فریبکارانهاش، نه لئونارد و نه مخاطب به او اعتماد نمیکنند.
ناتالی (کری-ان ماس): زنی که از وضعیت لئونارد برای مقاصد شخصی و انتقامجوییهای خودش سوءاستفاده میکند، که نشاندهنده نیمه تاریک بهرهکشی از ضعفهای انسانی است.
فیلمبرداری والی فیستر با استفاده از کنتراستهای شدید در بخشهای سیاه و سفید و رنگهای سرد در بخشهای رنگی، فضای خفقانآور و پارانوئید فیلم را تشدید میکند. موسیقی متن دیوید جولیان نیز با تمهای تکرار شونده و اتمسفریک، حس تعلیق و گیجی مداوم را به بیننده القا میکند. نولان آگاهانه از نماهای نزدیک (Close-ups) روی دستها، یادداشتها و تتوها استفاده میکند تا دنیای کوچک و محدود لئونارد را به تصویر بکشد.
«ممنتو» نامزد دو جایزه اسکار (بهترین فیلمنامه غیراقتباسی و بهترین تدوین) شد و راه را برای ساخت پروژههای بزرگتری مثل Inception و Interstellar برای نولان هموار کرد. این فیلم ثابت کرد که مخاطب عام سینما، آمادگی پذیرش ساختارهای پیچیده فکری را دارد، به شرطی که با استادی تمام اجرا شوند.
پایانبندی فیلم (که در واقع نقطه شروع وقایع است) ضربهای سهمگین به مخاطب میزند. لئونارد متوجه میشود که حقیقت بسیار تلختر از آن چیزی است که روی بدنش تتو کرده، اما او آگاهانه تصمیم میگیرد به خودش دروغ بگوید تا دلیلی برای ادامه زندگی داشته باشد. Memento آینهای است در مقابل ما؛ آیا ما هم خاطراتمان را آنگونه که دوست داریم بازسازی نمیکنیم؟
پیشنهاد برای تماشای مجدد: اگر این فیلم را یکبار دیدهاید، تماشای دوباره آن با آگاهی از پایان داستان، تجربهای کاملاً متفاوت خواهد بود. در دور دوم، شما به جای همراهی با لئونارد، تبدیل به ناظری میشوید که شاهد سقوط تدریجی و خودخواستهی او در چاه ویل انتقام است.
امیدوارم لذت برده باشید.
