راهکارهایی برای محافظت از اسرار تجاری


در باب اسرار تجاری و تعریف آن در یادداشت قبلی توضیح دادم و در این یادداشت قرار است راجع به راهکارهایی حقوقی برای محافظت و حراست از ایده صحبت کنم

انعقاد قرارداد عدم افشا

قرارداد عدم افشا که اغلب «Non Disclosure Agreement» نامیده می‌شود موافقت‌نامه‌ای است که به موجب آن طرفین تعهد می‌کنند تا اطلاعات سری را حفظ کرده و از افشای آنها خودداری کنند. بنابراین چنانچه فردی قرارداد خود را نقض کند، طرف دیگر قرارداد می‌تواند او را از نقض قرارداد و افشای بیشتر اسرار بر حذر داشته و همچنین جبران خسارات وارده بر خود را از دادگاه تقاضا کند. هر چند که در مورد کارمندانی که در هر صورت موظف به حفظ اسرار تجاری شرکت کارفرمای خود هستند، انعقاد چنین قراردادی چندان ضروری نیست. انواع مختلف اسرار تجاری را با توسل به انعقاد این نوع قرارداد، می‌توان مورد حمایت قرارداد. به عنوان مثال با استفاده از قرارداد عدم افشا می‌توان دیگری را از افشای طرح‌های اختراع یا ایده‌های ایجاد یك سایت کامپیوتری جدید یا برنامه‌های کامپیوتری، بازداشت. استفاده از قرارداد عدم افشا، در سطح بالایی در بین شرکت‌های بزرگ به خصوص شرکت‌های اینترنتی و کامپیوتری مورد استفاده قرار می‌گیرد. به طور مثال: مؤسس سایت «هات‌میل » معروف برای آن که مطمئن باشد دیگران اسرار تجاری او را در رابطه با تأسیس و راه‌اندازی این سایت افشا نخواهند کرد، با کارمندان، دوستان و همکاران خود در طی 2 سال بیش از چهارصد قرارداد عدم افشا انعقاد نمود. هدف از انعقاد این قراردادها ایجاد یک رابطه‌ی محرمانه بین طرفین است که یکی از آنها صاحب اسرار تجاری و دیگری کسی است که موظف به عدم افشای این اسرار است. بنابراین تنها اشخاصی که رابط‌های محرمانه دارند، از نظر قانونی ملزم به حفظ اطلاعات سری هستند.

از لحاظ نحوه‌ی انعقاد قرارداد، بنا بر اصل شناخته شده‌ی آزادی قراردادها که هم بر ماهیت و هم بر شکل قراردادها و نحوه‌ی انعقاد آنها حاکم است. این نوع قراردادها را می‌توان به طور شفاهی و یا حتی به طور ضمنی منعقد کرده و یا از طریق رفتار طرفین استنباط کرد، اما تجار و شرکت‌های تجاری کمتری حاضر به انعقاد این قرارداد به نحو شفاهی هستند و اغلب، این قرارداد را به نحو مکتوب منعقد می‌کنند، چرا که اثبات قرارداد شفاهی بخصوص در این مورد با توجه به لزوم اثبات سری بودن اطلاعات، مشکل و دشوار است. بهترین روش برای حفظ اسرار، انعقاد قرارداد عدم افشا و مزیت آن نیز از این قرار است که چنانچه در دادگاه اختلاف و دعوایی با موضوع افشای این اسرار مطرح باشد، صاحب اسرار، باید دو امر را به اثبات رساند

1- سری بودن اطلاعات

2- دستیابی خوانده به این اطلاعات از طرق نامشروع و با توسل به ابزار غیر مجاز

اما در صورت وجود چنین قراردادی، خواهان، بی‌نیاز از اثبات این دو امر است. چرا که صرف انعقاد قرارداد عدم افشا، مبین سری بودن اطلاعات و نقض آن نیز یک نوع روش نامشروع محسوب می‌شود.

طول مدت حمایت از اسرار تجاری

در پاسخ به این سؤال که طول دوره حمایت از اسرار تجاری به چه میزانی است، باید گفت بر خلاف سایر اشکال مالکیت فکری که دارای زمان مشخصی از حمایت هستند به طور مثال حق تکثیر و حمایت از حق مؤلف که در کشورهای مختلف دارای محدوده‌ی زمانی برای حمایت، مثلاً از 30 تا 50 سال هستند، اسرار تجاری محدوده زمانی معینی ندارند و این اسرار تا زمانی مورد حمایت قرار دارند که شایسته‌ی تعریف اسرار تجاری باشند، یعنی تا زمانی می‌توان این اسرار را مورد حمایت قرارداد که به عنوان اسرار تجاری، ویژگی‌ها و خصوصیات کامل آن را داشته باشند که این دوره می‌تواند تا ماه‌ها، سال‌ها و یا حتی دهه‌های متمادی به طول انجامد، همان طور که قبلاً هم اشاره شد نقش صاحب اسرار تجاری در حفظ این اسرار بسیار تعیینکننده است و با اقدامات و پیش‌بینی‌های لازم می‌تواند طول دوره‌ی حمایت را افزایش دهد چرا که به محض اینکه اسرار تجاری توسط عموم قابل دسترسی شود، این حمایت پایان می‌پذیرد. بنابراین، تاجر با اقدامات مؤثری می‌تواند موقعیت تجاری و مزیتهایی را که این اسرار به موقعیت او در بازارهای داخلی و خارجی می‌بخشند، تثبیت کند.

حمایت از اسرار تجاری در سطح بین‌المللی

پیشینه‌ی حمایت از اسرار تجاری به کشورهای دارای حقوق کامن‌لا باز می‌گردد و در این بین کشورهای آمریکا و انگلیس پیشروی کلیه کشورهای بزرگ صنعتی جهان هستند. بنابراین بسیاری از کشورها در تهیه‌ی قوانین خود از این کشورها الهام گرفته و از قوانین آنها الگو برداری نموده‌اند و با وجود تفاوت‌ها، یک اصل مهم بین‌المللی توسط تمام کشورها پذیرفته شده و آن اینکه ارزش اسرار تجاری بر مبنای سری بودن آن است و به محض افشای آن، ارزش خود را از دست می‌دهد، بنابراین حمایت کلیدی کشورها، حول محور این مطلب می‌چرخد. حمایت از اسرار تجاری در موافقت‌نامه‌های مختلف بین‌المللی نیز تا حدودی مورد اقبال واقع شده از جمله در موافقت‌نامه‌های گات و تریپس.

مقررات داخلی ایران

هیچ قانون جهانی و بین‌المللی خاص در رابطه با تعریف اسرار تجاری و یا حتی حمایت از آن وجود ندارد و بر خلاف حقوق مربوط به اختراعات، حق تکثیر و علائم تجاری، هیچ معاهده‌ی بین‌المللی فراگیری در مورد اسرار تجاری وجود ندارد اما در کشور ایران متأسفانه این مسأله مورد مطالعه حقوق‌دانان و قانون‌گذاران واقع نشده و به قوانین قدیمی مربوط به جلوگیری از رقابت نامشروع بسنده شده که البته گام‌هایی در قانون تجارت الکترونیکی برداشته شده که امید است به ثمر بنشیند.

مواد مرتبط با اسرار تجاری در قانون تجارت الکترونیکی

با توجه به پیشرفت علم و تکنولوژی در عرصه‌های مختلف تجاری و نمایان شدن جنبه‌های جدیدی از روابط و معاملات تجاری، قانون‌گذاران کشورهای مختلف دنیا بر آن شده‌اند تا به موازات این پیشرفتها، قوانین جدیدی را به تصویب رسانند.

چند سالی است که بحث جدیدی به نام تجارت الکترونیک در حیطه‌ی فناوری اطلاعات مطرح شده که به تبع، موضوعات جدیدی را پیش کشیده است. قانون‌گذار ما در رابطه با حمایت از اسرار تجاری، موادی از قانون تجارت الکترونیکی مصوب بهمن 1382 را به این اسرار و حمایت از آن در محیط الکترونیکی تخصیص داده است.

در مبحث دوم از باب سوم این قانون به حمایت از اسرار تجاری تصریح شده است. ماده 65 این قانون به تعریف اسرار تجاری پرداخته است. طبق این ماده اسرار تجاری الکترونیکی شامل اطلاعات، فرمول‌ها، الگوها، نرم‌افزارها، ابزار و روش‌ها، تألیف‌های منتشر نشده، روش‌های انجام تجارت و داد و ستد، فنون، نقشه‌ها، فراگردها، اطلاعات مالی، فهرست مشتریان، طرح‌ها‌ی تجاری و امثال این‌ها است که دارای خصوصیات زیر هستند:

1- به طور مستقل دارای ارزش اقتصادی هستند.

2- در دسترس عموم قرار ندارند.

3- تلاش‌های معقولانه‌ای برای حفظ و حراست از آنها انجام شده است.

همان طور که ملاحظه می‌شود، قانون‌گذار در تعریف اسرار تجاری، معیارها و استانداردهای بین‌المللی را رعایت کرده، اما در احصای خصوصیات این نوع اسرار بهتر می‌بود به موارد دیگری نیز که در پیش‌نویس این قانون به آنها اشاره شده بود، تصریح می‌کرد. از جمله اینکه: به اندازه‌ی کافی محرمانه باشد یا سایر اشخاص در صورت تحصیل بتوانند نفع اقتصادی برند.

همچنین ماده 64 این قانون به عنوان عنصر قانونی، به جرم بودن افشای اسرار تجاری در محیط الکترونیکی پرداخته است. طبق این ماده: به منظور حمایت از رقابت‌های مشروع و عادلانه در بستر مبادلات الکترونیکی، تحصیل غیر قانونی اسرار تجاری و اقتصادی بنگاه‌ها و مؤسسات برای خود و یا افشای آن برای اشخاص ثالث در محیط الکترونیکی، جرم محسوب شده و مرتکب به مجازات مقرر در این قانون محکوم خواهد شد.

ضمنت اجرای تخلف از ماده فوق بر اساس ماده 75 قانون تجارت الکترونیکی بدین شرح است: متخلفان از ماده 64 این قانون و هر فردی كه در بستر مبادلات الکترونیکی به منظور رقابت، منفعت و یا ایجاد خسارت برای بنگاه‌های تجاری، صنعتی، اقتصادی و خدماتی با نقض حقوق قراردادهای استخدام مبتنی بر عدم افشای اسرار شغلی و یا دستیابی غیر مجاز، اسرار تجاری آنان را برای خود تحصیل نموده و یا برای اشخاص ثالث افشا كند، به حبس از شش ماه تا دو سال و نیم و جزای نقدی معادل پنجاه میلیون ریال محکوم خواهد شد.

تخصیص موادی چند از این قانون، به حمایت از اسرار تجاری، از نقاط قوت این قانون است. اما نباید این نکته را از نظر دور داشت که قوه‌ی مقننه با تصریح بر حمایت از اسرار تجاری در بستر مبادلات الکترونیکی، این حمایت را به این گونه مبادلات محدود كرده است. البته به عنوان گام اول، چنین قانونی می‌تواند نقطه‌ی عطف مهمی در زمینه‌ی حمایت از اسرار تجاری در قانون ایران باشد، اما شایسته است که قانون‌گذاران به این نکته‌ي مهم در عرصه‌ي تجارت داخلی و بین‌المللی پرداخته و قانون مدون و مستقلی را به حمایت از این نوع مالکیت فکری تخصیص دهند.