فیلم سینمایی «اوپنهایمر» (Oppenheimer) محصول سال ۲۰۲۳، دوازدهمین اثر بلند سینمایی کریستوفر نولان، کارگردان صاحبسبک بریتانیایی-آمریکایی است. این فیلم که بر اساس کتاب برنده جایزه پولیتزر «پرومته آمریکایی: پیروزی و تراژدی جی. رابرت اوپنهایمر» نوشته کای برد و مارتین جی. شروین ساخته شده است، فراتر از یک فیلم زندگینامهای استاندارد عمل میکند. نولان در این اثر، زندگی پدر بمب اتم را نه به شکل یک روایت خطی و خستهکننده، بلکه همچون یک تریلر روانشناختی، سیاسی و علمی به تصویر میکشد که نفس تماشاگر را در سینه حبس میکند. «اوپنهایمر» داستان مردی است که آتش را برای بشریت به ارمغان آورد، اما در نهایت خود در شعلههای عواقب اخلاقی و سیاسی آن سوخت.
کریستوفر نولان همواره به بازی با زمان و ساختارهای غیرخطی معروف بوده است (همانطور که در فیلمهایی چون تلقین، دانکرک و تنت دیدهایم). در «اوپنهایمر»، او این پیچیدگی زمانی را با یک دستهبندی مفهومی و بصری خیرهکننده ترکیب میکند. داستان فیلم به دو بخش اصلی تقسیم میشود:
شکافت (Fission): این بخش که با تصاویر رنگی به نمایش درمیآید، زاویه دید کاملاً ذهنی (Subjective) و شخصی خود جی. رابرت اوپنهایمر را روایت میکند. ما جهان را از دریچه چشم او میبینیم؛ از دوران دانشجویی پرالتهابش در اروپا، تا تأسیس پروژه منهتن در لس آلاموس و در نهایت، جلسات بازجویی تحقیرآمیز و ناعادلانهاش در سال ۱۹۵۴. نولان برای اولین بار در فیلمنامهنویسی خود، دستورالعملهای صحنه را به صورت اولشخص نوشت تا بازیگر (کیلین مورفی) کاملاً در ذهن شخصیت غرق شود.
همجوشی (Fusion): این بخش با استفاده از تصاویر خیرهکننده سیاه و سفیدِ آیمکس (IMAX)، زاویه دیدی عینی (Objective) و بیرونی را ارائه میدهد که عمدتاً حول محور شخصیت لوییس استراوز (با بازی رابرت داونی جونیور) و جلسات تأیید صلاحیت او در مجلس سنا در سال ۱۹۵۹ میچرخد. این تقابل بصری، علاوه بر کمک به تماشاگر برای درک خطوط زمانی، نشاندهنده تضاد میان نگاه درونی یک دانشمند درگیر عذاب وجدان و نگاه بیرونی و ماکیاولیستی یک سیاستمدار کینهتوز است.
جی. رابرت اوپنهایمر (کیلین مورفی): مورفی در نقش اوپنهایمر، یکی از به یادماندنیترین نقشآفرینیهای تاریخ سینما را ارائه میدهد. اوپنهایمرِ مورفی شخصیتی است پر از تناقض؛ مردی مغرور اما شکننده، نابغهای کاریزماتیک اما از نظر احساسی منزوی. چشمان آبی و نافذ مورفی، پنجرهای به سوی ذهنی است که دائماً در حال محاسبه احتمالات کوانتومی و عواقب آخرالزمانی آنهاست. او به تدریج از یک دانشمند هیجانزده که به دنبال کشف اسرار کیهان است، به مردی تبدیل میشود که سنگینی نابودی جهان را بر دوش خود حس میکند. جمله معروف او برگرفته از متون هندو (باگاواد گیتا): “اکنون من به مرگ تبدیل شدهام، ویرانگر دنیاها”، در طول فیلم به شکلی تکاندهنده تجسم مییابد.
لوییس استراوز (رابرت داونی جونیور): داونی جونیور با کنار گذاشتن پرسونای طنزآلود و قهرمانانه خود، شخصیتی بهشدت پیچیده، حقبهجانب و کینهتوز را خلق کرده است. استراوز نماد سیستمی است که نوابغ را تا زمانی که برایشان مفید هستند میپرستد و سپس آنها را به بیرحمانهترین شکل ممکن خرد میکند. تقابل خاموش اما مرگبار استراوز و اوپنهایمر، نیروی محرکه بخش پایانی فیلم است.
شخصیتهای فرعی فیلم نیز هر کدام وزنهای سنگین در داستان دارند. کیتی اوپنهایمر (امیلی بلانت) به عنوان همسری باهوش اما آسیبدیده، در صحنه بازجویی پایانی چنان قدرت و مقاومتی از خود نشان میدهد که به یکی از نقاط اوج فیلم تبدیل میشود. ژنرال لزلی گرووز (مت دیمون) نماد عملگرایی نظامی است که بدون درک کامل فیزیک کوانتوم، تنها به دنبال نتیجه نهایی (پیروزی در جنگ) است و رابطهای پویا و جذاب با اوپنهایمر برقرار میکند.
نولان در «اوپنهایمر» به بررسی یکی از عمیقترین دغدغههای بشریت میپردازد: رابطه میان دانش، قدرت و اخلاق. فیلم این پرسش را مطرح میکند که آیا علم میتواند (یا باید) از سیاست و پیامدهای نظامیِ کشفیاتش جدا بماند؟
اوپنهایمر در ابتدا با این توجیه که “آلمانها نباید اولین کسانی باشند که به این سلاح دست مییابند”، خود و تیمش را متقاعد میکند تا به پروژه منهتن بپیوندند. اما پس از تسلیم آلمان، هدف تغییر میکند و سلاح روی ژاپن آزمایش میشود. در اینجا، فیلم به شدت بر فروپاشی روانی دانشمندان تمرکز میکند. نولان نشان میدهد که چگونه اختراع این بمب، نقطه بیبازگشتی در تاریخ بشر بود؛ لحظهای که انسان توانمندی نابودی کامل سیاره خود را به دست آورد. صحنه ملاقات اوپنهایمر با رئیسجمهور هری ترومن، نمایانگر برخورد سرد و بیرحمانه قدرت سیاسی با وجدان علمی است؛ جایی که ترومن به صراحت به اوپنهایمر یادآوری میکند که خون نه بر دستان سازنده بمب، بلکه بر دستان کسی است که دستور پرتاب آن را داده است، و اوپنهایمر را “بچهننه” خطاب میکند.
از منظر فنی، «اوپنهایمر» یک شاهکار بیبدیل است. هویت ون هویتما (مدیر فیلمبرداری) با استفاده از دوربینهای قطع بزرگ آیمکس ۶۵ میلیمتری (و ابداع تکنولوژی جدیدی برای فیلمبرداری سیاه و سفید در این قطع)، تصاویری با وضوح و عمق خیرهکننده خلق کرده است. فیلمبرداری کلوزآپ از چهره بازیگران در این قطع، باعث میشود تماشاگر تمام لرزشها، تردیدها و احساسات سرکوبشده آنها را با پوست و استخوان حس کند.
موسیقی متن (لودویگ گورانسن): گورانسن که پس از «تنت» جایگزین هانس زیمر برای همکاری با نولان شده است، موسیقی متنی بر پایه ساز زهی (بهویژه ویولن) خلق کرده است که همزمان میتواند رمانتیک، وهمآلود و دلهرهآور باشد. ضربآهنگ موسیقی مانند تیکتاک یک شمارش معکوس به سوی قیامت است و تنش روانشناختی فیلم را به بالاترین سطح ممکن میرساند.
آزمون ترینیتی: نقطه اوج سینمایی فیلم، سکانس آزمایش ترینیتی (اولین انفجار اتمی تاریخ) است. نولان که به استفاده از جلوههای ویژه میدانی (Practical Effects) معروف است، به جای استفاده از گرافیک کامپیوتری (CGI)، از مواد منفجره واقعی با ترکیبات خاص شیمیایی برای شبیهسازی انفجار اتمی استفاده کرد. در این سکانس، نولان با هوشمندی تمام، تأخیر میان نورِ انفجار و رسیدنِ موج صدا را رعایت کرده است؛ سکوتی مرگبار و طولانی که با تنفسهای سنگین تماشاگران همراه میشود و ناگهان با صدایی مهیب، سالن سینما را به لرزه درمیآورد. این لحظه، نمادی از ورود بشریت به عصری جدید و هولناک است.
فیلم «اوپنهایمر» در دورانی اکران شد که جهان با خطرات جدیدی مانند جنگهای ژئوپلیتیک با تهدیدات هستهای و همچنین رشد لجامگسیخته هوش مصنوعی (AI) روبهرو است. بسیاری از منتقدان و دانشمندان امروزی، سازندگان هوش مصنوعی را به نوعی “اوپنهایمرهای مدرن” تشبیه میکنند؛ کسانی که در حال خلق قدرتی هستند که ممکن است روزی کنترل آن از دستشان خارج شود. این همذاتپنداری تاریخی، فیلم نولان را نه تنها به عنوان یک اثر مرتبط با گذشته، بلکه به عنوان یک هشدار جدی برای آینده تثبیت کرد.
موفقیت عظیم تجاری این فیلم در گیشه (با فروشی نزدیک به یک میلیارد دلار برای یک درام تاریخی درجه R، و شکلگیری پدیده فرهنگی «باربنهایمر») و همچنین درخشش خیرهکننده آن در فصل جوایز از جمله اسکار، ثابت کرد که سینمای متفکرانه و جدی همچنان میتواند تودههای عظیم مردم را به سالنهای سینما بکشاند.
«اوپنهایمر» مرثیهای است بر نبوغ انسانی و جشنی است برای هنر سینما. کریستوفر نولان با تسلط کامل بر ابزار داستانگویی، اثری خلق کرده است که هم به لحاظ احساسی ویرانگر و هم به لحاظ فکری تحریککننده است. این فیلم به ما یادآوری میکند که بزرگترین تراژدیها گاهی نه از سر بدخواهی محض، بلکه از دل کنجکاویهای علمی و توجیهات میهنپرستانه متولد میشوند. اوپنهایمرِ نولان، تصویری تمامنما از انسانی است که در تلاش برای درک معمای جهان، صندوقچه پاندورا را باز کرد و برای همیشه تغییر ماهیت جهان و تاریخ بشریت را به نام خود گره زد. اثری که تا سالها پس از تماشا، همچون تشعشعات یک انفجار اتمی، در ذهن مخاطب باقی میماند.
امیدوارم لذت برده باشید.
