در روز ۲۱ اکتبر ۲۰۲۵، سانائه تاکائئیچی سوگند یاد کرد و به عنوان نخستین زن نخستوزیر ژاپن بر مسند قدرت نشست. این لحظه نه فقط یک رویداد سیاسی، بلکه نمادی از گذار یک جامعه مردسالار به مرحلهای بازتر و مدرنتر بود.
تصاویر زنان ژاپنی که با اشک در چشمانشان لبخند میزدند، نشان داد تغییرات سیاسی میتواند تأثیری عمیق بر روان و فرهنگ جامعه داشته باشد. اما این موفقیت، حاصل سالها تلاش برای تغییر نگرشها و ساختارهای مردسالار در ژاپن بود.
ژاپن سنتی، جامعهای پدرسالار داشت که خانواده، ارتش و حکومت مردمحور آن را سازمان میدادند. نظام ie system، خانواده را حول یک مرد ارشد تعریف میکرد و زن نقشی فرعی اما حیاتی در خانه و تربیت فرزند داشت.
با ورود زنان به تحصیلات عالی و بازار کار، این ساختار اندکی انعطاف یافته است، اما مردسالاری هنوز در سلسلهمراتب کاری و فرهنگ سازمانی پابرجاست. برنامه «Womenomics» از ۲۰۱۳ نمونهای از تلاش دولت برای تقویت نقش زنان است، اما تغییرات فرهنگی کندتر از تغییرات نهادی رخ میدهد.
ایران نیز ساختاری مردسالار دارد، با ریشههای قبیلهای و مذهبی. مردان تصمیمگیر اصلی خانواده و جامعه هستند و نقش زن عمدتاً در خانه و تربیت فرزند تعریف میشود.
شباهتهای کلیدی ژاپن و ایران:
نقش زن محدود به چارچوب خانوادگی و اخلاقی است.
مشارکت اقتصادی و سیاسی زنان کمتر از سطح تحصیلات آنهاست.
تغییرات فرهنگی و نسلی مهمترین محرک ورود زنان به قدرت هستند، نه فقط اصلاحات قانونی.
نکته جالب: در ژاپن، ارزش «هماهنگی» (Wa) زنان را به سازگاری با نظم مردسالار ترغیب میکند؛ در ایران، ارزشهای مذهبی و فرهنگی مشابه، زنان را به صبر و وفاداری تشویق میکند.
سانائه تاکائئیچی، با سوگند خود، موقعیت زنان در بالاترین سطح قدرت را تثبیت کرد و نشان داد که تغییرات نهادی و فرهنگی باید همزمان رخ دهند.
حضور او الهامبخش نسل جدید زنان است.
رسانهها و جامعه، بازتعریف نقش زن در سیاست را آغاز کردهاند.
هنوز تغییر کامل ساختار مردسالار، نیازمند نسلها، اصلاحات نهادی و بازتعریف ارزشهای فرهنگی است.
چطور ایران میتواند رئیسجمهور زن داشته باشد؟
تحولات نسلی: زنان تحصیلکرده و مستقل فشار اجتماعی ایجاد کنند.
اصلاحات نهادی: قوانین انتخاباتی و سیاستهای حمایتی برای ورود زنان به مناصب کلیدی.
تغییر گفتمان رسانهای و فرهنگی: نمایش زنان موفق و قدرتمند، حذف کلیشههای جنسیتی.
الگوهای جهانی: تجربه ژاپن نشان میدهد حتی در جامعه مردسالار، نمادهای سیاسی زنان میتوانند سرعت تغییرات فرهنگی را افزایش دهند.
سانائه تاکائئیچی ثابت کرد که حتی در ساختاری مردسالار، زن میتواند قدرت را به دست گیرد و الهامبخش جامعه شود.
ایران نیز، با صبر، اصلاحات تدریجی و تحولات نسلی، میتواند روزی زنی را در بالاترین مقام اجرایی خود ببیند و جامعهای برابرتر و مدرنتر بسازد.
همانطور که ژاپن با انتخاب نخستوزیر زن، راه را برای نسل آینده گشود، ایران نیز میتواند روزی زنی را در ریاست جمهوری ببیند و نشان دهد که تغییر فرهنگی و نهادی همزمان ممکن است.
مصطفی فردی
